Бүгін, 12:31
Аспанмен таласқан ақша, қағаз жүзіндегі «темір-терсек» және көз бояушылықтың көлеңкесі. Ақтөбедегі №406 азаматтық авиация авиажөндеу зауытының бұрынғы басшысы Геннадий Мезенцевтің төңірегіндегі шу толастамай тұр. Осыдан 85 жыл бұрын 1939 жылы іргетасы қаланған, талай Ан-2 мен Ми-2 тікұшақтарына жан бітірген алып кәсіпорынның бүгінгі жай-күйі бармақ басты, көз қысты әрекеттердің алаңына айналғаны өкінішті, деп хабарлайды kznews.kz.
Бұл жолы сот Мезенцевті 7 жылға темір торға тоғытты. «Бір рет айтқан — ертегі, екі рет айтқан — шындық» демекші, бұл оның алғашқы сүрінуі емес. 2024 жылдың жазында 4,5 жылға сотталғанда, Ми-2 тікұшақтарын жөндеу кезіндегі 5 миллион теңгенің жымқырылуы жылы жауып қоя салар жайттай көрінген. Алайда ұрының арты қуыс екені белгілі болды. 2017 мен 2021 жылдар аралығындағы тергеу жұмыстары көрсеткендей, экс-басшы қолында барды қоныштан басып, агрегаттар мен бөлшектерді қағаз бетінде ғана ауыстырып, іс жүзінде зауыт мүлкін талан-таражға салған. ГТД-350 қозғалтқыштары мен АШ62ИР тетіктері жаңаланған болып есептелгенімен, олардың орнына ескі-құсқының қала бергені — адам өмірімен ойнау емей немене?
Мамандар мен сарапшылардың пікірінше, авиация саласындағы мұндай көлеңкелі схемалар тек қаржылық шығын емес, ұлттық қауіпсіздікке төнген қатер. Статистикаға сүйенсек, Қазақстандағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі соңғы бес жылда квазимемлекеттік сектордағы құқық бұзушылықтардың 20%-ға жуығы дәл осындай сатып алу және материалдық құндылықтарды есептен шығару саласына тиесілі екенін айтады. Аудит нәтижесінде анықталған 110 миллион теңге шығын бұл тек айсбергтің шыңы ғана болуы мүмкін. Түйені түгімен, биені бүгімен жұтқан схема бойынша, бақылаудағы компаниялар арқылы құжаттар толтырылып, ақша желге ұшқан.
Ақтөбедегі авиазауыт оқиғасына ұқсас жағдай ҚТЖ жүйесінде де жиі бой көрсетіп тұрады. Соңғы жылдары Көліктегі полиция департаменті мен Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі жүздеген қылмыстық істі қозғады. Мұнда да «өлі жандарды» жұмысқа орналастыру және қосалқы бөлшектерді қағаз жүзінде жаңарту әдісі қолданылады. Мәселен, локомотивтерді жөндеуге бөлінген миллиардтаған теңге іс жүзінде ескі бөлшектерді бояп қоюмен шектелген. Антикор деректері бойынша, тек қана теміржол саласындағы тексерістер нәтижесінде мемлекетке келтірілген шығын 30 миллиард теңгеден асып жығылған.
Мемлекеттік бағдарламалар аясында цифрландыруға бөлінген қаржының талан-таражға түсуі — өте өткір мәселе. Мұнда көз бояушылық IT өнімдері арқылы жүзеге асады. Іс жүзінде жұмыс істемейтін немесе басқа елдердің тегін кодын көшіріп алған платформалар үшін бюджеттен миллиондаған доллар төленген. Сарапшылар мұны «интеллектуалды ұрлық» деп атайды, себебі мұндағы шығынды есептеу кәдімгі темір-терсекті санағаннан әлдеқайда қиын.
Ауыл шаруашылығы министрлігі төңірегіндегі субсидия бөлу жүйесі — жемқорлықтың нағыз майлы шелпегіне айналған сала. Асыл тұқымды мал сатып алу немесе су үнемдеу технологияларын енгізу үшін бөлінген қаржы жалған шаруа қожалықтарына аударылып келген. Мысалы, қағаз бетінде мыңдаған ірі қара мал сатып алынғанымен, іс жүзінде жайылымда жалғыз қой да болмаған жағдайлар тіркелді. Соңғы 5 жылда ауыл шаруашылығы саласында 1200-ден астам жемқорлық қылмысы тіркеліп, келтірілген шығын 16 миллиард теңгені құрады. «Шөп десе шықпайтын, ет десе қашпайтын» мұндай схемалар отандық өнімнің бағасының өсуіне тікелей әсер етіп отыр.
Ең ащысы — балалардың несібесі мен науқастардың дәрі-дәрмегіне қол салу. Түркістан және Жетісу облыстарындағы білім бөлімдерінің есепшілері мемлекеттен миллиардтаған теңгені жымқырғаны үшін сотталды. Тексеріс келгенде ғана мұғалімдердің жалақы қорынан ұрланған қаржының көлемі белгілі болды. Олар қаражатты өздерінің туыс-туғандарының есепшотына артық төлем ретінде аударып отырған. Бір ғана білім бөлімінен 2-3 миллиард теңгеге дейін ақшаның қолды болуы — жүйелі жемқорлықтың шегіне жеткенін көрсетеді.
Заң тұрғысынан қарасақ, бұл — Қылмыстық кодекстің 189-бабы (сеніп тапсырылған бөтен мүлікті иемдену немесе ысырап ету) бойынша аса ірі көлемдегі қылмыс. Құқық қорғаушылар жемқорлықтың жаға ұстатарлық деңгейге жеткенін , стратегиялық нысандардағы бақылаудың әлсіздігін алға тартады. Өйткені Мезенцев сотта «бәрін жоғары жақпен келістім» деп ақталғанымен, «балық басынан шіриді» деген қағидамен жауапкершілік бәрібір жеке қол қою құқығы бар адамға жүктеледі. 83 миллион теңге өтемақы төлеу туралы шешім шыққанымен, мемлекет қазынасына оралған тиын мен зауыттың бүлінген беделін таразыға тарту қиын. «Ұры байымайды, сұраусыз мал көбеймейді», сондықтан мұндай жағдайлар азаматтық авиацияның дамуына тұсау болып, техникалық жағдайдың нашарлауына тікелей әсер етеді.
Бұл іс — бүгінгі қоғамдағы көзбояушылық дертінің айқын айғағы. Зауыттың 85 жылдық тарихын бір адамның пайдакүнемдігі былғап отыр. Ендігі мәселе — сот үкімінің заңды күшіне еніп, келтірілген шығынның тиын-тебеніне дейін қайтарылуында. Бірақ авиация сияқты жауапты салада іріген ауыздан шіріген сөз емес, нақты нәтиже керек. Әйтпесе, қағаз жүзіндегі жаңа бөлшектермен аспанға көтерілген ұшақтардың тағдыры қыл үстінде қала бермек.
Судың да сұрауы бар екенін уақыт дәлелдеп отыр, алайда мемлекеттік сатып алу жүйесі толық ашық болмайынша, Мезенцевтердің схемалары түрлі кейіпте қайталана бермек.
