Бүгін, 12:07
Алматы аспанын абыр-сабыр еткен, төрт миллиард теңгенің басын жұтқан жұмбақ сатып алулар бүгінде ел аузындағы басты тақырыпқа айналып, «айран ішкен құтылып, шелек жалаған тұтылған» заманның кезекті көрінісіндей сипат алып отыр, деп хабарлайды kznews.kz.
Жабулы қазан жабулы күйінде қалып жатқан бұл келісімдердің астарында не жатқаны беймәлім болғанымен, қазынаның қалтасынан жырымдалған қомақты қаржының ертегідей жоқ болғаны жанға батады. «Сақалдының айтқаны келмей, сақаудың айтқаны келген» бұл тендерлердің басты ерекшелігі – мемлекеттік сатып алу туралы заңнамадағы «ерекше тәртіп» деген бүркеншік аттың аясына жасырынуында. Ұлттық қауіпсіздік комитетінің рұқсатымен ғана жүзеге асатын мұндай құпия келісімдер, шын мәнінде, су ішкен құдыққа түкірумен тең. Өйткені халықтың салығынан құралған бюджеттің қайда кеткенін білуге құқылы жұртшылық аузын буған өгіздей үнсіз қалуға мәжбүр.
Осы орайда қызмет көрсетушілердің ҰҚК берген арнайы рұқсаты мен қызметтік ақпаратты жария етпеу туралы міндеттемесі кез келген ашықтыққа тұсау салып, бармақ басты, көз қыстыға кең жол ашып отырғандай көрінеді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, соңғы жылдары елімізде «ерекше тәртіппен» өткізілетін сатып алулардың үлесі жалпы бюджеттің 15-20%-на дейін жеткен. Мәселен, 2025 жылы тендердік сатып алу көрсеткіші 9,6 трлн теңгеге жеткен. Бұл орасан зор қаржының елеулі бөлігі әлі де болса түрлі «ерекше» баптармен, құпиялылық пердесінің артында бөлініп жатқаны алаңдатпай қоймайды. Бұл дегеніңіз – триллиондаған теңгенің бақылаусыз, көлеңкелі аймақта айналып жатқанының айқын дәлелі.
Қазақстандық сарапшылардың пікірінше, мұндай «құпия» баптар көбіне қауіпсіздік үшін емес, сыбайлас жемқорлыққа, таза суды лайлау үшін қолданылады. Ал заң тұрғысынан қарасақ, мемлекеттік құпия туралы заң мен сатып алу заңының арасындағы қайшылықтар ешкімге жақпайтын соқыр тиынның күйін кешуде.
Ақшаның буымен аспандаған бұл 4 миллиард теңгеге Алматының шетіндегі қаншама мектепті жөндеп, қаншама балабақшаның іргесін қалауға болар еді, бірақ судың да сұрауы бар екенін ұмытқандар үшін бұл тек кезекті келісім ғана. «Көрінбейтін қолдар» басқарған бұл үдерісте мердігердің кім екені, жұмыстың сапасы мен қажеттілігі түн ішіндегі түстей бұлдыр. Ал құжаттардағы мөрлер мен қолдар айласын асырған аярдың ісіндей сезіледі. Экономистер бұл соманың нарықтық құнынан әлдеқайда жоғары болуы мүмкін екенін айтып, дабыл қағуда, себебі бәсекелес орта жоқ жерде бағаны аспандату – үйреншікті әдетке айналған.
«Ауруын жасырған өледі» демекші, қоғамның бақылауынан тыс қалған бюджеттік қаржының тағдыры құмға сіңген судай жоғалса ше? Ертеңгі күні есеп берер ешкім табылмай, «жау кеткен соң қылышыңды тасқа шап» дегеннің кері келуі әбден мүмкін ғой.
Заңгерлер бұл мәселенің құқықтық қырын қаузап, «ерекше тәртіп» ұғымының шекарасын нақтылау қажеттігін, әйтпесе өткелде ат ауыстырғандар халықтың несібесін ортайта беретінін алға тартады. «Жел тұрмаса, шөптің басы қимылдамайды», сондықтан ҰҚК рұқсатымен бүркемеленген мұндай сатып алулардың артында үлкен мүдделер қақтығысы жатқаны бесенеден белгілі.
Қорыта айтқанда, Алматыдағы бұл «құпия жұмыстар» – мемлекеттік басқару жүйесіндегі ашықтықтың жоқтығын, түйені түгімен, биені жүгімен жұтқандардың дәуірі әлі де дәурендеп тұрғанын аңғартады. Мұндай келеңсіздіктердің алдын алу үшін тек заң ғана емес, «ұят бар жерде иман бар» деген қағиданы ұстанған азаматтық бақылаудың пәрмені қажет. Әйтпесе 4 миллиард теңге ертеңгі күні 40 миллиард болып қолды болса, таңданып, бармақ тістеп қала береріміз хақ.
