Бүгін, 13:49
Бүгінгі таңда қала көшелерінде көзімізге оттай басылатын сары, сонау алыстан менмұндалайтын қызыл немесе аспан түстес көгілдір жәшік арқалаған жастар — жаңа заманның тынысы мен соғысы, яғни нағыз «Яндекс, Glovo және Wolt» дәуірінің жұмысшы табы. Үйде отырып ойымызға келгенді, қалағанымызды алып, ішіп, жеп, риза боп отырғанымыз солардың арқасы, деп хабарлайды kznews.kz.
"Еңбек түбі — береке" деп өскен ұрпақтың бүгінде тер төгіп, табаннан тозып жүрген бұл соқпағы — еріккеннің ермегі емес, нан тауып, нәпақа етудің заманауи тетігіне айналды.
"Қазаншының өз еркі, қайдан құлақ шығарса" демекші, гиг-экономиканың еркіндігіне қызыққандардың саны Қазақстанда жыл санап еселеп артып келеді. Ресми статистикаға сүйенсек, елімізде 500 мыңнан астам адам дәл осы курьерлік және такси қызметі саласында ақша тауып жүр. Бұл үрдіс сырттай қарағанда ыңғайлы кесте ұсынғанымен, шын мәнінде курьерлердің алгоритмдерге тәуелділігін күн тәртібіне шығарды.
Экономист-сарапшы Мақсат Халық бұл құбылысты "прекариат" тобының қалыптасуы деп бағалап, олардың әлеуметтік қорғаусыз, зейнетақы мен сақтандырудан қағылып, екі оттың ортасында қалып отырғанын жиі алға тартады. Жұмыс десе, жұдырықтай жұмылған бұл жастардың басым бөлігі — ауылдан бақ іздеп келгендер немесе “тар жол, тайғақ кешуде” оқу ақысын өтеуге тырысқан студенттер.
Олардың әрбір қадамы “уақыт — алтын” деген қағидамен өлшеніп, тапсырыс кешіксе, бармақ тістеп қалатын жағдайлар аз емес. Өйткені рейтингтің төмендеуі — табыстың ортаюы. “Аш бала тоқ баламен ойнамайды” дегендей, тұтынушының талғамы мен жылдамдық талабы арасында курьерлер кейде жол ережесін де белден басып, басын қатерге тігіп жатады.
Статистикалық мәліметтер бойынша, курьерлердің орташа жасы 18 бен 30 аралығында болса, бұл мемлекеттің ертеңі саналатын адами капиталдың “ауырдың астымен, жеңілдің үстімен” емес, нағыз қара жұмыстың қамытын киюі — қоғамдағы терең әлеуметтік жіктелудің көрінісі екені даусыз. “Күш — білімде” дейтін заманда жастардың кітапхана емес, көше кезгені көңілде кірбің ұялататын жайт болса да, нарық заңы аш отырғанша, ат мініп шапқанды құп көреді.
Қала көшелеріндегі «түрлі-түсті жәшіктер» шеруі бүгінде тек қызметтің көрсеткіші емес, әлеуметтік теңсіздіктің айқын бейнесіне айналып, «екі оттың ортасында» қалған жастардың тағдырын таразыға салып тұр. Олардың құқығы заң жүзінде шегенделмесе, “жалғыздың үні шықпас, жаяудың шаңы шықпас” дегеннің кері келіп, алгоритмдердің құлына айналған курьерлер тасада қала бермек.
Жол үстіндегі қауіп-қатермен бетпе-бет келген бұл жастардың бүгінгі жай-күйі қыл үстінде тұрғаны жасырын емес, сондықтан бұл саланы “бармақ басты, көз қыстыға” салмай, заңнамалық тұрғыдан құрыштай бекіту — уақыт талабы. Ең алдымен, курьерлерді жай ғана “серіктес” деп атап, жауапкершіліктен жалтаруды доғарып, заң жүзінде “Гиг-платформа жұмысшысы” мәртебесін енгізу — сол әділеттіліктің басы болмақ.
Экономист сарапшы Мақсат Халықтың пайымдауынша, егер біз бүгін олардың әлеуметтік және медициналық сақтандыруын міндеттемесек, ертең бармақ тістеп қалатын, денсаулығы сыр берген, зейнетақы жинағы жоқ үлкен әлеуметтік топтың жүгі мемлекет мойнына нардың жүгіндей ауыр тимек.
Әлеуметтанушы Камила Мәжит "компаниялардың курьерлерді негізсіз бұғаттауын тоқтатып, шешімдердің ашықтығын заңмен талап ету, ал олардың негізсіз жұмыстан айырылуы — бүтін бір отбасының нәпақасын кесу деген сөз" дейді. Соңғы екі жылда ереуілдердің 3 есеге жиілеуі — курьерлердің шыдамының шегіне жеткендігінің белгісі. Демек, олардың тынығатын орындарын салу мен жұмыс уақытын 10-12 сағаттан асырмауды міндеттеу — арбаны да сындырмай, өгізді де өлтірмейтін ең тиімді аралық шешім.
Қорыта айтқанда, “жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын” десек те, бұл саланың кемшін тұстарын жылы жауып қоюға қақымыз жоқ. Себебі 500 мыңнан астам азаматтың тағдыры — ұлттық қауіпсіздік пен әлеуметтік тұрақтылықтың айнасы. “Төртеу түгел болса, төбедегі келеді” демекші, мемлекет, компания және жұмысшы арасындағы құқықтық тепе-теңдік орнағанда ғана жаңа заманның жұмысшы табы елінің қадірлі азаматы ретінде еңсесін тіктей алады.
