Бүгін, 18:13
Ұлттың қалыптасуын ДНҚ арқылы түсіндіру ғылыми тұрғыдан да, қоғамдық тұрғыдан да дұрыс емес. Бұл туралы тарих ғылымдарының докторы Жамбыл Артықбаев «Қасқа жол» YouTube арнасына берген сұхбатында айтты, деп хабарлайды kznews.kz.
Ғалымның айтуынша, соңғы жылдары ДНҚ зерттеулеріне сүйеніп, халықтардың шығу тегі мен этникалық құрамына қатысты түрлі пікірлер жиілеген. Алайда мұндай тәсіл ұлттың табиғатын толық ашып бере алмайды.
– Ұлт болып қалыптасу – биологиялық процесс емес. Бұл – тарихи, мәдени, тілдік ортада жүретін күрделі құбылыс. Сондықтан «кім қазақ, кім қазақ емес» дегенді ДНҚ арқылы анықтау дұрыс емес. Біз көбіне ұлт мәселесін биологиямен шатастырып аламыз. Шын мәнінде, ұлт – ортақ тілдің, ортақ мәдениеттің, ортақ тарихи сананың нәтижесінде қалыптасатын құбылыс. Егер адам белгілі бір халықтың құндылықтарын қабылдап, сол қоғамның бір бөлігіне айналса, онда оны ДНҚ арқылы жоққа шығару қисынсыз, – деді Жамбыл Артықбаев.
Тарихшының пікірінше, қазақ халқының қалыптасу процесі ғасырлар бойы түрлі тайпалар мен рулардың бір ортаға бірігуі арқылы жүзеге асқан. Бұл үдерісте биологиялық ұқсастықтан гөрі ортақ мәдениет, тіл және қоғамдық құндылықтар шешуші рөл атқарған.
– Қазақ хандығы құрылған кезеңде ешкімнің ДНҚ-сын тексерген жоқ. Кім қазақ боламын деп, осы қоғамның ережелерін, тілін, дәстүрін қабылдаса, сол қазақ болды. Бұл – табиғи тарихи процесс. Біз бір күнде немесе бір ұрпақтың ішінде қалыптасқан халық емеспіз. Керісінше, әртүрлі рулар мен тайпалардың ұзақ уақыт бойы бірігуі нәтижесінде қалыптастық. Сол кезде басты өлшем қан емес, ортақ өмір сүру салты мен дүниетаным болды, – деді ол.
Сондай-ақ ғалым қазіргі таңда ДНҚ тақырыбының қоғамда дұрыс түсіндірілмей, түрлі алыпқашпа әңгімелерге себеп болып отырғанын атап өтті. Оның айтуынша, жекелеген этностардың немесе рулардың шығу тегіне қатысты үстірт тұжырымдар қоғамдық алауыздыққа әкелуі мүмкін.
– Мұндай мәселелерге өте сақ қарау керек. Ғылыми деректерді терең талдамай, оны жеңіл түрде қоғамға ұсыну дұрыс емес. Әсіресе, «пәлен ру пәлен халыққа жақын» деген сияқты тұжырымдар адамдардың намысына тиіп, түсінбеушілік тудырады. Бұл өз кезегінде қоғам ішінде жікке бөлінуге алып келуі мүмкін. Ғылым дәлдік пен жауапкершілікті талап етеді, – деді тарихшы.
Жамбыл Артықбаев ұлт мәселесін зерттеуде кешенді ғылыми тәсіл қажет екенін атап өтті. Оның ішінде тарихи деректер, этнография, тіл білімі және мәдени зерттеулер қатар қарастырылуы тиіс.
– Ұлт – ең алдымен рухани және мәдени категория. Сондықтан оны тек биологиямен шектеу – үлкен қателік. Біз ұлтты түсіндіруде тек бір ғана құралға сүйенбей, кешенді түрде қарастыруымыз керек. Сонда ғана шынайы ғылыми нәтижеге қол жеткізе аламыз, – деді ол.
Сарапшының пікірінше, қазіргі Қазақстан жағдайында түрлі этнос өкілдерінің қазақ қоғамына бейімделу процесі жүріп жатыр. Бұл да ұлттың тек қанмен емес, ортақ құндылықтар арқылы қалыптасатынын көрсетеді.
Осылайша, тарихшы ДНҚ зерттеулерін толық жоққа шығармайтынын, алайда оны ұлттың мәнін анықтауда негізгі құрал ретінде қарастыруға болмайтынын атап өтті.
