Сегодня, 11:22
Қазақстанда мыс концентратын өңдеу тарифін анықтаудың жаңа әдістемесі әзірленіп жатыр. Қаржы талдаушысы Айбар Олжаевтың пікірінше, құжаттың мәні тариф белгілеумен шектелмейді. Әңгіме шикізаты мол елде мыс өңдеу өндірісін дамытуға қажетті экономикалық жағдай қалыптастыру туралы болып отыр, деп хабарлайды kznews.kz.
Олжаевтың жазуынша, Қазақстанның мыс шикізаты қоры мол, ел мыс концентратын көп көлемде экспорттайды. Бірақ келесі технологиялық кезең саналатын ішкі өңдеу әлдеқайда баяу дамыған. Тәуелсіздік жылдарында заманауи кеніштер мен байыту фабрикалары ашылғанымен, солармен ауқымы шамалас жаңа ірі мыс балқыту өндірістері ашыла қоймаған.
Талдаушы жаңа әдістемені талқылау біртіндеп кен өндірушілер мен өңдеуші кәсіпорындардың арасындағы дауға айналып бара жатқанын айтады. Бір тарап шығынының өсуінен қауіптенсе, екіншісі металлургия өндірісін жаңғыртуға қаржы қажет екенін алға тартады. Алайда формулалар мен коэффициенттер туралы пікірталаста негізгі сұрақ назардан тыс қалуы мүмкін: Қазақстан алдағы 10–20 жылда қандай мыс өнеркәсібін қалыптастырғысы келеді?
Өнеркәсіптің қазіргі құрылымын өзгерту қажеттігін Мемлекет басшысы бірнеше рет көтерген. Олжаев 2026 жылғы ақпанда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев заманауи өнеркәсіптік негіз қалыптастыру және өңдеу өнеркәсібіне қолдауды күшейту міндетін қойғанын еске салады. Президент бастапқы өңдеуден өткен өнімді экспорттап, терең өңделген тауарларды сырттан әкелу тәжірибесі тоқтауға тиіс екенін айтқан. Талдаушының бағалауынша, мемлекет қазір осы міндетті іске асыратын нақты тетіктерді қалыптастыруға ұмтылып отыр.
Жаңа әдістемені Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі әзірлеп жатыр. Олжаев құжатты бір ғана тариф мөлшерін анықтайтын құрал ретінде қарастыру жеткіліксіз деп есептейді. Оның түсіндіруінше, мақсат – нарық қатысушыларына өңдеудің экономикалық шарттарын алдын ала бағалауға мүмкіндік беретін бірыңғай әрі ашық ереже қалыптастыру.
Әлемдік нарық концентраттың бағасын белгілей алады. Бірақ ол Қазақстанның өнеркәсібін дамыту міндетін шешуге міндетті емес. Ел ішінде шикізат өңдеу экономикалық тұрғыдан тиімсіз болса, концентрат ірі әрі бәсекеге қабілетті өндірістері бар елдерге жөнелтіледі. Жеке компания үшін мұндай таңдау ұтымды болуы мүмкін.
Мемлекет үшін оның салдары басқаша, дейді талдаушы. Шикізатпен бірге өндірістің келесі кезеңі де шетелге ауысады. Сол арқылы инвестицияның, жұмыс орындарының, салық базасының және технологиялық құзыреттердің бір бөлігі елден тыс жерде қалыптасады. Сондықтан мәселе жекелеген кәсіпорынның шығынымен ғана өлшенбейді.
Олжаевтың пікірінше, мемлекеттің міндеті – кен өндірушілер мен өңдеушілердің арасынан әкімшілік жолмен жеңімпаз таңдау емес. Өндіру саласы бәсекеге қабілеттілігін сақтайтын, ал ел ішіндегі өңдеу өндірісі жұмыс істеп, дами алатын түсінікті экономикалық жағдай қажет. Министрлік әзірлеп жатқан әдістемені де осы тұрғыдан бағалау керек.
Пікірталастың бір бөлігі Treatment Charge деп аталатын, концентратты өңдеу ақысының әлемдік мөлшерлемелеріне қатысты. Олар нарық үшін маңызды бағдар болғанымен, әлемдегі концентрат ұсынысы мен балқыту қуаттарының арақатынасын көрсетеді. Өңдеушілердің шикізат үшін бәсекесі күшейген кезде бұл мөлшерлемелер күрт төмендеуі мүмкін.
Олжаев әлемдік нарыққа Қытайдағы мыс балқыту қуаттарының мемлекеттік қолдау есебінен ауқымды кеңеюі ерекше ықпал еткенін жазады. Қытай кәсіпорындарының артықшылықтары өндіріс ауқымымен, күрделі және операциялық шығындармен байланысты. Жабдықтардың қаншалықты жаңа екені, энергия тиімділігі және басқа да факторлар осы қатарға кіреді.
Талдаушы келтірген Халықаралық энергетика агенттігінің дерегіне сәйкес, 2005 жылдан бері әлемдегі мыс балқыту қуаттары өсімінің 90%-дан астамы Қытайға тиесілі. 2025 жылға қарай Қытайдың үлесі дүниежүзіндегі жалпы мыс балқыту қуатының шамамен жартысына жеткен. Соның салдарынан өңдеу қуатының өсімі концентрат ұсынысынан едәуір озып, зауыттардың шикізат үшін бәсекесін күшейткен. Бұл TC/RC мөлшерлемелеріне төмендеу бағытында қысым түсірген.
Алайда әлемдік мөлшерлемелердің төмендеуі металлургия кәсіпорнының нақты шығындарын жоймайды. Электр энергиясына, жөндеуге, қызметкерлерге, экологиялық инфрақұрылым мен жабдыққа нарықтағы жағдайға қарамастан қаражат қажет. Сондықтан Олжаев халықаралық көрсеткіштерді ескеру керегін айтады. Бірақ оларды Қазақстандағы нақты өндірістің экономикасына өзгеріссіз қолдану мәселені тым қарапайым түсіндіру болар еді деп санайды.
Әдістемедегі ең көп талқыланатын мәселелердің бірі – инвестицияны тарифке қосу мүмкіндігі. Концентрат өндірушілердің алаңы түсінікті: кез келген қосымша төлем олардың шығынын арттырады. Осы себепті тарифтің инвестицияға арналған бөлігі экономикалық тұрғыдан негізделіп, ашық есептелуге және нақты жобалармен байланыстырылуға тиіс.
Олжаев бұл мәселенің екінші жағына да назар аударады. Металлургия зауытын күнделікті жұмысына қажетті қаражатпен ғана ондаған жыл бойы дамыту мүмкін емес. Жабдықты қайта жаңарту, өндірісті экологиялық талаптарға сай жаңғырту және энергия тиімділігін арттыру үшін капитал керек. Жаңа өндіріс қуаттарын салу да осындай қаржыны талап етеді.
Мемлекет терең өңдеуді дамыту міндетін қойса, оның экономикалық үлгісі инвестицияның қай көзден қайтарылатынына жауап беруге тиіс. Талдаушының пікірінше, бұл сұрақты елемеу жаңғыртуды арзандатпайды. Ол қажетті жұмысты кейінге шегереді, ал қаржының қайтарымы туралы мәселе шешілмеген күйінде қалады.
Жаңғыртуды созудың тағы бір қаупі – қазір жұмыс істеп тұрған өңдеу қуаттарынан біртіндеп айырылу. Олжаев мұндай үрдіс әлемдік нарықта қазірдің өзінде байқалатынын айтады. TC/RC мөлшерлемелерінің төмен болуы салдарынан Жапония мен Филиппиндегі жекелеген кәсіпорындар мыс концентратын өңдеуді азайтып немесе тоқтатып жатыр. Намибиядағы бір зауыт консервацияға қойылған.
Сондықтан талқылаудың өзегі инвестицияның өңдеу экономикасына қажет-қажет еместігі болмауға тиіс, деп есептейді сарапшы. Негізгі мәселе – оның қалай есептелетіні, қаншалықты негізді екені және қаражаттың жұмсалуын бақылау тетігі. Тариф арқылы жиналатын қаржының шынымен өндіріс қуаттарын дамытуға бағытталатыны түсінікті болуы керек.
Бұл ретте кен өндірушілердің мүддесі де қорғалуға тиіс. Концентрат өндіретін кәсіпорын не үшін ақы төлейтінін білуі қажет. Өңдеу қуаттарын пайдалану тәртібі ашық болып, компания шығынын ұзақ мерзімге жоспарлай алуы керек. Олжаев әдістемені талқылаудың қажеттігін осы талаптармен байланыстырады.
Нарық қатысушыларының ескертулері ұсынылған тетіктің қаншалықты орнықты жұмыс істейтінін түпкілікті бекітуге дейін тексеруге мүмкіндік береді. Бірақ жекелеген талаптар төңірегіндегі пікірталас жалпы тәсілдің қате екенін білдірмейді. Талдаушының пайымынша, министрліктің қазіргі міндеті – экономикалық негізі бар екі мүдденің арасынан теңгерім табу. Бұл – кен өндірудің бәсекеге қабілеттілігін сақтап, ел ішіндегі өңдеуді дамытуға жағдай жасау.
Олжаев әдістеме төңірегіндегі дауды концентраттың әр тоннасынан түсетін қосымша бірнеше доллар кімге тиетінімен ғана байланыстыруға болмайтынын айтады. Оның артында елдің өнеркәсіптік үлгісі тұр. Қазақстан шикізат экспортынан тереңірек өңделген өнім шығаруға көшуді көздесе, жаңа өңдеу өндірістерінің ашылуына және қолданыстағы кәсіпорындардың жаңғыруына экономикалық негіз қажет.
Мұндай жағдай шикізат өндірушілерге де, оны өңдеушілерге де ашық әрі түсінікті болуы керек. Екі тарап та алдағы экономикалық шарттарды бірдей болжап, жұмысын соған сай жоспарлай алуға тиіс. Талдаушы осы тұрғыдан бірыңғай әдістеменің әзірленуін қисынды қадам деп бағалайды.
Ендігі міндет – құжаттағы тетіктерді дұрыс реттеу. Ол жекелеген кәсіпорындарды жасырын субсидиялау құралына айналмауға тиіс. Сонымен бірге әдістеме ел ішінде өңдеу экономикалық тұрғыдан мүмкін болмайтындай жағдай туғызбауы керек. Олжаев бұл теңгерімді табу министрлік пен нарық қатысушыларының ортақ міндеті екенін атап өтеді.
Өңдеу экономикасын жаңғыртумен және жаңа қуаттар құрумен байланыстыратын түсінікті тетік болмаса, терең өңдеуге көшу бағыты мәлімдеме күйінде қалуы мүмкін. Қазақстан шикізат пен бастапқы өңдеу өнімдерінің экспортына тәуелділігін біртіндеп азайтуды көздесе, ұзақ мерзімге арналған ережелер қажет. Олар ішкі өңдеудің экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз етіп, оған инвестиция салуды тартымды етуге тиіс.
Айбар Олжаев әдістеменің стратегиялық мәнін осыдан көреді. Оның пайымынша, пәрменді өнеркәсіп саясаты мемлекет жеңімпазды өзі таңдаған кезде емес, өндірістің келесі кезеңіне ел ішінде инвестиция салуға жағдай жасағанда қалыптасады.
