Қазақстан мысты өз ішінде өңдеп, одан дайын өнім шығаратын кәсіпорындарды көбейтуі керек. Тау-кен инженері, PhD докторы Нұрбол Жүсіповтің түсіндіруінше, сонда шикізат елге жұмыс орындары, салық және жергілікті бизнеске тапсырыс түрінде пайда әкеледі. Алайда өндірістің осындай тізбегін құруға мемлекеттік шешімдердің өзі жеткіліксіз, деп хабарлайды kznews.kz.
Маманның айтуынша, мемлекеттің халық әл-ауқатына қамқорлығы патриоттық мәлімдемелердің санымен өлшенбейді. Ол отандық зауыттардың шикізатқа, инфрақұрылымды жаңартуға қажет қаржыға қол жеткізуінен және инвестиция салу ережелерінің түсінікті болуынан көрінеді. Ал қоғам осы қолдаудың нәтижесінде жұмыс орындарын, салық түсімдерін және экологиялық кепілдіктер алуы тиіс.
Қазақстанда металды ел ішінде өңдеуге бағытталған қадамдар бар. Жүсіпов келтірген мәліметке қарағанда, 2025 жылы Өнеркәсіп министрлігі 18 кәсіпорынмен катодты мыс, бастапқы алюминий және металл мырыш жеткізу жөнінде үшжақты келісімдер жасалғанын хабарлаған.
Қазақстан кәсіпорындарының мысқа қажеттілігі 2025 жылы 18,6 мың тонна болған. 2026 жылы бұл көрсеткіш 20,4 мың тоннаға дейін өсуі тиіс.
Дегенмен ішкі сұраныс мыс өндіру және экспорттау көлемімен салыстырғанда әлі де аз. Сондықтан Жүсіпов негізгі міндет қолдағы металды бөліп беру емес, оны әрі қарай өңдей алатын кәсіпорындар санын көбейту екенін айтады. Олар мыстан катанка, кабель, сым, электр шиналарын, түтік, қорытпа, жабдық бөлшектерін, трансформаторлар және басқа да өнімдер шығара алады.
Өндірістің неғұрлым көп кезеңі Қазақстанда қалса, жергілікті сервистік, көлік және инженерлік компанияларға соғұрлым көп тапсырыс түседі. Отандық өндірушіні қолдау инвестицияға, бәсекеге қабілетті өнімге, жұмыс орындары мен салық түсімдеріне ұласуы керек.
Маман бұл бағытты әлемде өнеркәсіпке деген көзқарастың өзгеруімен байланыстырады. Ұзақ уақыт бойы өндірістің қайда орналасатынын әлемдік нарықтың өзі анықтайды деген түсінік басым болды. Шикізат жоғары баға ұсынған жаққа сатылып, дайын тауар оны арзан өндіретін елден сатып алынды.
Мұндай жүйе тасымал сенімді, сауда кедергілері аз, аса қажет тауарлар үнемі қолжетімді болғанда ыңғайлы еді. Алайда соңғы жылдар оның осал тұстарын көрсетті. Мемлекеттер зауыттарды, өңдеу қуатын және металдарға қолжетімділікті қайтадан экономикалық қауіпсіздіктің бір бөлігі ретінде қарастыра бастады.
Қазақстан да осы бағытты ұстанып отыр. Өңдеу өнеркәсібін дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасында шикізатты орта және жоғары деңгейде өңдеп, өнім шығару міндеті қойылған. Құжат негізгі өндірістік қорларды жаңартуды және қосылған құны жоғары өнім экспортына бағытталған экономика құруды да көздейді.
Жүсіповтің пікірінше, жаңа өндірістер іске қосылғанша, кеңес дәуірінен қалған мыс балқыту зауыттарының мүмкіндігін пайдалану қажет. Оларды тек ауыстырылуы тиіс ескі нысандар деп қарастыру дұрыс емес. Әзірге ел ішінде балқыту, металды тазарту, зертханалық тәжірибе мен ілеспе металдарды бөліп алу мүмкіндігін сақтап тұрған жалғыз нақты өндірістік негіз – осы кәсіпорындар.
Сондықтан мемлекет олардың қолданыстағы бос қуатын барынша пайдалануға жағдай жасауы керек. Бірақ жеткізілетін шикізат зауыт технологиясына сай келіп, оны қабылдау кестесі сенімді, ал коммерциялық шарттар ашық болуы тиіс.
Бос қуаттың бар-жоғын тәуелсіз бағалау қажет. Әр зауыттың жүктемесі, жөндеу жұмыстары, қабылдай алатын концентрат құрамы, қабылдау мерзімдері және экологиялық шектеулері туралы деректер керек.
Мұндай тәртіп кен өндірушілерді өңдеу қызметі қолжетімсіз бола тұра, формалды тыйымға тап болудан қорғайды. Ал өңдеушілер шикізаттың қашан және қандай көлемде келетінін алдын ала біледі. Сонда жаңа зауыттарға көшу уәде мен іске қосу арасындағы белгісіз кезең болмай, нақты өндірістік жоспарға сүйенеді.
Қосымша шикізат ескі технологияларды сол күйі сақтауға емес, зауыттарды жаңартуға қызмет етуі керек. Маман ұзақмерзімді келісімшарттардан түсетін пайданың бір бөлігін жөндеуге, энергия тиімділігіне, күкіртті ұстауға, суды қайта айналымда пайдалануға және шығарындыларды азайтуға бағыттауды ұсынады.
Сонда қазіргі шикізат көлемін өңдеу қолданыстағы кәсіпорындарды жаңартуға көмектеседі. Сонымен бірге болашақ зауыттарға қажет мамандарды сақтап қалуға мүмкіндік береді.
Алайда металлургиялық зауытқа салынатын ірі инвестицияның қайтуына көп жыл кетеді. Инвестор мен банкке тұрақты шикізат қоры, алдын ала есептеуге болатын өндірістік жүктеме және зауыт іске қосылғаннан кейін жеткілікті табыс қажет. Осыларсыз жаңа кәсіпорын салуға да, жұмыс істеп тұрған зауытты жаңартуға да қаржы табу қиын.
Жүсіповтің айтуынша, салынған қаражат өндіріс көлемін арттыру, шығынды азайту, металдарды толық бөліп алу және экологиялық жаңарту есебінен қайтуы тиіс. Шикізат жеткізуге арналған ұзақмерзімді шарттар мен өңдеудің түсінікті талаптары ақша түсімін алдын ала есептеуге мүмкіндік береді. Ал нақты мерзімдер мен көрсеткіштер өндірісті жаңарту арқылы кеңейтуге негіз болады.
Бұл жерде концентратты өңдеу тарифінің де маңызы бар. Зауыт энергияға, реагенттерге, жөндеуге, қызметкерлерге және экологиялық инфрақұрылымға қаражат жұмсайды. Тариф кәсіпорынның тұрақты жұмыс істеуіне, жабдығын жаңартуына және салынған капиталды қайтаруына жеткілікті болуы керек.
Тарифтің қалай есептелетіні түсінікті, ал оның өзгерісі болжамды болуы қажет. Күнделікті өңдеу шығыны мен жаңартуға жұмсалатын қаражат бөлек көрсетілуі тиіс. Сонда тараптар қызмет құнын түсінеді, ал мемлекет төлемдердің өндірістік қуатты арттыруға, шығарындыларды азайтуға және жаңа жұмыс орындарын ашуға әсерін тексере алады.
Маман ірі металлургиялық кәсіпорынның ықпалы ұлттық статистикамен шектелмейтінін де атап өтеді. Мұндай нысан орналасқан қаланың өмірін өзгертеді.
Жүсіпов Балқаш үшін 1 200 тұрақты жұмыс орны жөндеу, көлік, зертхана, тамақтандыру және өнеркәсіптік қауіпсіздік қызметтеріне қосымша тапсырыс әкелетінін айтады. Осы сұраныстың бір бөлігі өңірдегі шағын және орта бизнеске тиеді.
Тұрақты жұмыс жас мамандар мен отбасыларды тартады. Соған сай колледждерге, тұрғын үйге, мектептерге, медицинаға, көлікке және коммуналдық желілерге қажеттілік артады. Сондықтан зауыт жобасын қалалық инфрақұрылымды дамыту жоспарымен байланыстыру қажет.
Өңір экономикасы жұмыс орындары, сатып алу тапсырыстары мен салық түсімдері сол жерде қалған жағдайда жаңа серпін алады.
Жүсіпов келтірген деректер бойынша, 2025 жылы өңдеу өнеркәсібі Қазақстандағы өнеркәсіп өнімінің ақшалай көлемінің жартысына жуығын берген. Саланың өсімі 7,1% болған. Машина жасау, химия және дайын металл бұйымдары өндірісінің өсімі екі таңбалы көрсеткішке жеткен.
Маман бұл деректер экономиканы әртараптандырудың нақты жүріп жатқанын көрсетеді деп есептейді. Сондықтан металлургия өз алдына бөлек дамымай, ел ішіндегі өсіп келе жатқан салаларды металмен қамтамасыз етуі керек.
Оның пікірінше, мемлекеттің өндіріске қамқорлығы кез келген зауытты қалай да жұмыс істетіп қоюмен шектелмейді. Негізгі міндет – Қазақстанда өңдеудің жаңа кезеңдері пайда болып, кәсіпорындар бәсекеге төтеп бере алатын әділ ережелер қалыптастыру. Мұндай өндірістің қоғамға беретін пайдасы жеңілдік түрінде алған қолдауынан көп болуы тиіс.
Жүсіпов өнеркәсіп саясатының нәтижесін тыйым салатын бұйрықпен немесе келісімнің рекордтық сомасымен өлшеуге болмайды деп санайды. Нақты нәтиже – сапасы, уақытында жеткізілуі және бәсекеге қабілеттілігі үшін сатып алынатын қазақстандық өнім.