16 қыркүйек, 2026
Қазақстан мыс концентратын өзінде өңдесе, экспорттан түсетін табысты арттырып, жаңа жұмыс орындарын аша алады. Экономикалық шолушы Юрий Масановтың пікірінше, ел қазір бұл мүмкіндікті толық пайдаланып отырған жоқ, деп хабарлайды kznews.kz.
Мәселе мысты өндіріп, шетелге сатумен шектелмеуде. Одан дайын өнім шығарған сайын құны өседі, ал Қазақстан осы өндіріс сатыларын дамытса, табиғи ресурстардан түсетін кірістің көбірек бөлігін елде қалдыра алады.
Масанов Ұлттық статистика бюросының деректерін келтірді:
• 2024 жылы Қазақстан шетелге 1,8 млн тонна мыс кені мен концентратын $3,14 млрд-қа сатқан.
• 2025 жылы экспорт көлемі 1,4 млн тоннадан асып, құны $2,8 млрд болған.
• Биылғы қаңтар–шілдеде 845 мың тонна өнім $2,3 млрд-қа экспортталған.
Шолушы бұл сауда елге қомақты валюталық түсім әкелгенін айтады. Алайда ресурстың едәуір бөлігін өндіргеннен кейін көп ұзамай экспорттау оны әрі қарай өңдеуден түсетін табысты толық алуға мүмкіндік бермейді.
Мыс концентраты – өндірістің бастапқы сатысы ғана. Одан кейін балқыту, қара және анодты мыс алу, тазарту, катодты мыс, мыс шыбық, сым мен кабель шығару кезеңдері бар. Тізбектің соңында техникалық бөлшектер мен жабдықтар өндірісі тұр.
Масановтың түсіндіруінше, әр кезеңде өнімнің құны артады. Бұл өндірістерге білікті мамандар, энергия, тасымал және қызмет көрсету қажет болғандықтан, олардың айналасында басқа кәсіпорындар да дами алады.
Концентратты өңдеу тек мыс алумен шектелмейді. Оның құрамында алтын, күміс және сатуға болатын өзге де бағалы құрамдастар болуы мүмкін, ал заманауи металлургиялық кәсіпорындар оларды бөліп ала алады.
Мыс балқыту кезінде уран және химия өнеркәсібіне қажет күкірт қышқылын да өндіруге болады. Шолушы Ормуз бұғазының бұғатталуына байланысты жеткізілімдегі іркілістер бұл өнімнің маңызын арттырғанын атап өтті. Оның сөзінше, мұндай іркілістер әлемде сұранысы өсіп жатқан уранды өндіруге қауіп төндіреді.
Мыстың өзіне де сұраныс артып келеді. Өнеркәсіпке бұрыннан қажет бұл металсыз электроника өндірісі жүрмейді, ал жасанды интеллектінің қарқынды дамуы қажеттілікті одан әрі ұлғайтқан.
Электр желілері, жаңартылатын энергетика, электр көліктері, деректер орталықтары мен жасанды интеллект инфрақұрылымына мыс көп мөлшерде қажет. Масанов келтірген Халықаралық энергетикалық агенттіктің бағалауынша, жобалар қазіргі қарқынмен дамыса, 2035 жылға қарай нарықта мыс ұсынысының елеулі тапшылығы туындауы мүмкін.
Шолушы Қазақстанның осы сұранысты пайдалануға негізі бар деп есептейді. Елде мол шикізат қоры мен металлургия саласы қалыптасқан, энергетикалық және көлік инфрақұрылымы жаңартылып жатыр. Ендігі міндет – осы мүмкіндіктерді жаңа инвестициялар мен өндірістерге айналдыру.
Масанов тұрақты әрі сапалы экономикалық өсім үшін жаңа жобалар, технологиялар және экономиканы әртараптандыру қажет екенін айтады. Оның пайымдауынша, мұндай мүмкіндіктерді қолданыстағы салалардан да іздеу керек, ал металлургияда олар жеткілікті. Мол шикізат қоры терең өңдеумен айналысатын, өзара байланысқан кәсіпорындар құруға жол ашады.
Шолушының пікірінше, әлемдегі бәсеке ресурсты иеленумен шектелмейді, оны өңдеп, қосымша табысты өз елінде қалыптастыруға да бағытталған. Қазақстандағы индустрияландырудың келесі кезеңін осы өндірістерді дамыту арқылы жүзеге асыруға болады.
Ол алғашқы қадам ретінде жаңа мыс балқыту қуаттарын салуды ұсынады. Одан кейін катодты мыс өндірісін игеріп, экономикалық тұрғыдан тиімді болса, күрделірек өнімдер шығаруға көшуге болады. Осылайша концентрат экспортын біртіндеп азайтып, оны ел ішінде өңдеу үлесін арттыруға мүмкіндік туады.
Масановтың тұжырымынша, өндіріс тізбегінің Қазақстанда қалған әр буыны жалақыға, салыққа, технологияға, инвестицияға және мамандардың кәсіби білігіне айналады.
