Бүгін, 14:52
Экономист Жанат Нұрғалиев Қазақстанда тәуелсіздік жылдары бірде-бір жаңа ірі мыс балқыту зауыты салынбағанын айтты, деп хабарлайды kznews.kz.
Оның пікірінше, ел кен өндіру мен байытуды дамытқанымен, мыс балқыту қуатын соған сай арттырмаған. Соның салдарынан қосымша өндірілген мыс концентратының едәуір бөлігі өңдеу үшін шетелге жіберіледі.
Нұрғалиевтің мәліметінше, Қазақстан өңірдегі тау-кен металлургиясы дамыған ең ірі экономикалардың бірі болып қала береді. 2025 жылы сала кәсіпорындары 19 трлн теңгенің өнімін шығарған, ал онда жұмыс істейтіндер саны 200 мыңнан асқан.
Алайда саланың барлық бөлігі бірдей жаңармаған. Тәуелсіздік жылдары кен өндіру мен байыту едәуір жаңғырғанымен, негізгі металлургиялық қуаттардың айтарлықтай бөлігі әлі де кеңес кезінде құрылған кәсіпорындарға тиесілі.
Мәселен, Балқаш зауыты алғашқы қара мысты 1938 жылы өндірсе, Жезқазған зауыты 1971 жылы пайдалануға берілген. Экономистің айтуынша, ондаған жыл бойы бұл кәсіпорындарда жұмысын жалғастыруға қажетті жөндеу ғана жүргізілген.
Ал мыс саласының шикізат базасы әлдеқайда белсенді дамыған. Тәуелсіздік жылдары Ақтоғай, Бозшакөл, Шатыркөл, Нұрқазған және басқа да жаңа кеніштер мен заманауи байыту фабрикалары салынған.
Бұл жобалар елдің кен өндіру және мыс концентратын шығару мүмкіндігін едәуір арттырған. Бірақ өндірістің келесі сатысы – мыс балқыту қуаттары дәл сондай деңгейде кеңеймеген.
Нұрғалиев осы алшақтықты шешуді қажет ететін мәселе әрі индустрияландырудың жаңа кезеңіне мүмкіндік деп санайды. Заманауи мыс балқыту өндірістерін құру ұлғайған шикізат базасын тазартылған мыс, катанка, кабель-сым және электротехникалық өнімдер шығарумен байланыстыруға жол ашады.
Сыртқы сауда көрсеткіштері де мыстың ел экономикасындағы орнын көрсетеді. 2025 жылы мыс кені мен концентраттары Қазақстанның тауар экспортының 3,6%-ын құраған, бұл шамамен $2,8 млрд.
Сол жылы шетелге шығарылған мыс кені мен концентраттарының жалпы көлемі 1,42 млн тонна болған.
Экономист катодты мысты шикізатпен теңестіруге болмайтынын атап өтті, өйткені ол металлургиялық өңдеуден өткен өнім. Алайда өндіріс тізбегінің қаншалықты дамығанын бағалау үшін металдың ел ішінде одан әрі қалай пайдаланылатыны маңызды.
Яғни өндірілген мыстың қандай бөлігі Қазақстанда катанкаға, сымға, кабельге, фольгаға, қорытпаларға, машина жасау мен электротехникаға арналған бөлшектерге айналатынына қарау керек.
Оның түсіндіруінше, дәл осы сатыларда негізгі металлургияның айналасында онымен байланысты басқа өндірістер қалыптасады. Жабдыққа, электр энергиясына, логистикаға, өндірістік қызмет көрсетуге, инженерлік білім мен білікті мамандарға сұраныс пайда болады.
Нұрғалиев шикізатты тереңірек өңдеу мәселесі Қазақстанда ондаған жылдан бері талқыланып келе жатқанын еске салды. 2010 жылдардың басындағы мемлекеттік индустриялық даму бағдарламаларында да металлургияны тежейтін себептер көрсетілген.
Олардың қатарында өңдеу деңгейінің төмендігі, металл бұйымдары түрлерінің аздығы, негізгі өндірістік қорлардың тозуы және технологиялық артта қалу болған. Өндірістің барлық кезеңін біріктіретін толық циклді кәсіпорындардың жетіспеуі де аталған.
Экономистің пайымынша, мәселе Қазақстанда металлургияның жоқтығында емес. Негізгі сұрақ – өндірістің қанша кезеңі ел ішінде орындалады және Қазақстан өз шикізатын қаншалықты терең өңдей алады.
Тек 2024 жылдың өзінде тау-кен металлургия кешеніне салынған инвестиция 1,7 трлн теңгеден асқан. Сондықтан Нұрғалиев қаржының көлемімен қатар, оның қайда жұмсалғанына назар аудару керегін айтады.
Ірі жаңа жобалар әсіресе кен орындарын игеру мен байытуда көбірек жүзеге асқан. Ал металлургиялық өңдеудің бастапқы және кейінгі сатыларындағы жаңа өндірістер жекелеген жобалармен шектелген.
Экономист мұндай құрылымның қалыптасуын Қазақстан өнеркәсібінің тарихымен байланыстырады. Кеңес Одағы кезінде Қазақ КСР кәсіпорындары ортақ шаруашылық кешенінің бір бөлігі ретінде құрылған.
Өндірістің барлық сатысын бір республиканың ішінде орналастыру міндеті болмаған. Кен Қазақстанда өндіріліп, оны өңдеу немесе дайын өнім шығару Одақтың басқа бөліктерінде жүргізілуі мүмкін еді.
1991 жылдан кейін бұл байланыстар бұзылған. 1990 жылдары көптеген кәсіпорын үшін өндірісті сақтап қалу, өндірістік қуаттарды пайдалану деңгейін қалпына келтіру, өткізу нарықтарын табу және қаржы тарту басты міндетке айналған.
Сондықтан кеңестік кезеңнен кейінгі дамудың алғашқы сатысында қолданыстағы кәсіпорындарды тұрақтандыру мен жаңғыртуға басымдық берілген. Жаңа ауыр металлургия кәсіпорындарын жаппай салу негізгі бағыт болмаған.
Кейін инвестиция кен орындарын игеру мен кен өндіру және байыту базасын кеңейтуге белсендірек бағытталған. Осылайша, заманауи шикізат базасы әлдеқайда ертерек құрылған металлургия орталықтарымен қатар жұмыс істейтін қазіргі құрылым қалыптасқан.
Нұрғалиев ішкі өңдеуді ұлғайту барлық өндірілген шикізатты Қазақстанда қалдыру дегенді білдірмейтінін атап өтті. Оның пікірінше, ашық әрі экспортқа бағытталған экономика үшін мұндай тәсіл ұтымды болмас еді.
Өңдеудің әрбір келесі сатысы экономикалық тұрғыдан өзін ақтауы керек. Бұл энергия бағасына, шикізат пен қаржының қолжетімділігіне, инфрақұрылымға, технологияларға және экологиялық талаптарға байланысты.
Ішкі нарықтың көлемі мен өнімнің сыртқы нарықта бәсекеге төтеп беру қабілеті де маңызды. Сонымен бірге өңдеудің келесі сатыларында шығарылатын өнімге сұраныс болуы қажет.
Катанка, кабель, қорытпа, фольга немесе электроника бөлшектерін өндіру машина жасау, құрылыс және электротехника өнеркәсібі қатар дамығанда экономикалық негізге ие болады. Сондықтан өндіріс тізбегін ұзарту – тек металлургияның емес, бүкіл өнеркәсіптің міндеті.
Экономистің пікірінше, шикізатқа тәуелділіктен арылуды концентрат немесе мыс экспортын қысқартумен ғана өлшеуге болмайды. Ел өнімін өндірістің қай сатысында сататынын және оның құнының қандай бөлігін өз экономикасында қалдыратынын өзі айқындай алуы керек.
Кен орындарына ие болу өздігінен өнеркәсіптік егемендікке кепілдік бермейді. Егер кен өндірумен бірге балқыту мен кейінгі өңдеу дамымаса, технологиялық білімнің, жұмыс орындары мен қосылған құнның едәуір бөлігі басқа елдерде қалыптасады.
Яғни бұл мүмкіндіктер өңдеудің келесі сатылары орналасқан жерде пайда болады. Мұндай жағдайда ел ресурсқа ие болғанымен, оны өнеркәсіптік өнімге айналдыру тізбегін толық бақыламайды.
Нұрғалиев өнеркәсіптік егемендіктің негізін өз шикізатын ел ішінде металға, ал металды одан әрі өңделген өнімге айналдыру мүмкіндігімен байланыстырады.
Бұл әлемдік саудадан оқшаулану деген сөз емес, экспорт экономиканың маңызды бөлігі болып қала береді. Өз технологиясы мен өндірістік базасы болса, Қазақстан нарық жағдайына қарай шикізат, металл немесе одан әрі өңделген өнім экспорттауды таңдай алады.
