Жалпы, 2019 жылы Қасым-Жомарт Тоқаев президенттік қызметке кіріскен кезде Қазақстан экономикасының алдында маңызды міндеттер тұрды. Шикізаттық бағыттағы экономикалық модельді жаңғырту, инвестиция тарту, өндірісті дамыту, жаңа жұмыс орындарын ашу және халықтың әл-ауқатын арттыру мемлекеттік саясаттың басым бағыттарына айналды. Содан бері жеті жылдан астам уақыт өтті. Бұл кезеңде әлем пандемияны бастан өткерді, халықаралық сауда мен логистика бағыттары өзгерді, геосаяси жағдай күрделенді. Осындай жағдайда Қазақстан экономикалық өсімді сақтап, жаңа даму мүмкіндіктерін игеруге күш салды.
Бүгінде ел экономикасының көлемі ұлғайып, бірқатар саланың өндірістік әлеуеті артты. Ендігі маңызды шаруа осы өзгерістердің ауқымын бағалап, Қазақстанның алдағы даму бағыттарын айқындау болып отыр.
ЖІӨ екі есеге жуық өсті
Дүниежүзілік банктің деректеріне сәйкес, Қазақстанның атаулы жалпы ішкі өнімі 2019 жылғы 181,7 миллиард доллардан 2025 жылы шамамен 306,2 миллиард долларға жетті. Бұл ел экономикасының номиналды көлемінің айтарлықтай ұлғайғанын көрсететін маңызды көрсеткіш.
Ал Халықаралық валюта қорының бағалауынша, 2025 жылы Қазақстанның нақты экономикалық өсімі 6,2 пайыз болды. Қор бұл өсімге мұнай өндірісінің артуы мен мұнайдан тыс секторлардағы белсенділік ықпал еткенін атап өтеді.
Әлбетте, экономиканың дамуын тек ЖІӨ көлемімен өлшеуге болмайды. Өндіріс құрылымының өзгеруі, кәсіпкерліктің кеңеюі, инвестициялық жобалардың іске қосылуы және жаңа технологиялардың енгізілуі де маңызды.
Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанның соңғы жылдардағы экономикалық саясаты бірнеше бағытты қамтыды. Атап айтқанда, өңдеу өнеркәсібін дамытуға, инфрақұрылымды жаңғыртуға, инвестициялық ахуалды жақсартуға және цифрлық экономиканың әлеуетін пайдалануға басымдық берілді.
Мұнай-газ саласының сарапшысы Нұрлан Жұмағұловтың дерегінше, өңдеу өнеркәсібінің ЖІӨ-дегі үлесі 2019 жылғы 11,4 пайыздан 2025 жылы шамамен 13 пайызға дейін өскен. Сонымен қатар құрылыс, сауда, көлік және қызмет көрсету салаларының экономикалық белсенділігі артқан.
Бұл өзгерістер экономиканың өндірістік және сервистік мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған жұмыстың маңызды көрсеткіштері ретінде қарастырылады.
Экономикалық саясаттың жаңа басымдықтары
Тоқаевтың президенттігі тұсында экономиканы әртараптандыру, жеке кәсіпкерлікті дамыту, инвестиция тарту және өндірістік әлеуетті күшейту де мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттары болды.
Мұндағы мақсат елдің табиғи ресурстарын тиімді пайдалана отырып, экономиканың басқа салаларын да дамыту, жаңа жұмыс орындарын ашу және отандық кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру болғаны анық.
Өңдеу өнеркәсібі, көлік-логистика, құрылыс, ауыл шаруашылығы және цифрландыру бағыттарындағы жобалар осы міндеттерді жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Қазақстанның географиялық орналасуы да жаңа экономикалық мүмкіндіктерге жол ашады. Еуропа мен Азияны байланыстыратын көлік бағыттарын дамыту, транзиттік әлеуетті арттыру және халықаралық сауда байланыстарын кеңейту елдің өңірлік экономикалық рөлін нығайтуға бағытталған.
Бұл ретте мемлекеттік саясаттың маңызды міндеттерінің бірі ретінде инвестициялық жобалардың нақты экономикалық нәтижесін арттыру екені сөзсіз. Жаңа өндіріс орындарының ашылуы, технологиялардың енгізілуі және жергілікті мамандардың кәсіби әлеуетін дамыту ұзақ мерзімді экономикалық өсімге негіз болады.
Өндіріс, инвестиция және жаңа жұмыс орындары
Қазақстан экономикасының дамуын бағалауда инвестиция мен өнеркәсіптік жобалардың маңызы ерекше.
Саясаттанушы Эдуард Полетаевтың келтірген деректеріне сәйкес, 2019–2026 жылдар аралығында Қазақстан 155,8 миллиард доллар тікелей шетелдік инвестиция тартқан. Осы кезеңде 625 жаңа өнеркәсіп кәсіпорны іске қосылып, 61,3 мың жұмыс орны құрылған. Бұл көрсеткіштер инвестициялық белсенділікті арттыру және өндірістік базаны кеңейту бағытындағы өзгерістерді сипаттайды.
Жаңа кәсіпорындардың іске қосылуы тек өндіріс көлемін ұлғайтумен шектелмейді. Олар өңірлердегі жұмыспен қамтуға, мамандар даярлауға, инфрақұрылымның дамуына және жергілікті кәсіпкерліктің қалыптасуына да ықпал ете алады. Яғни, сарапшы Эдуард Полетаев Қазақстанның осы кезеңдегі экономикалық өзгерістерін пандемия, жаһандық экономикалық тұрақсыздық және геосаяси шиеленіс жағдайында қарастырады.
Сарапшының пайымдауынша, экономикалық өсімді сақтай отырып, әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету және технологиялық даму бағытын жалғастыру ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілік үшін маңызды міндеттер болып табылады.
Бұл ретте инвестицияның көлемімен қатар оның сапасы да маңызды. Өндірістік технологияларды жаңарту, еңбек өнімділігін арттыру және отандық кәсіпорындардың экспорттық мүмкіндіктерін кеңейту Қазақстан экономикасының келесі даму кезеңіне негіз бола алады.
Шағын және орта бизнес - экономиканың маңызды тірегі
Қазақстан экономикасындағы маңызды өзгерістердің бірі кәсіпкерлік белсенділіктің артуы деуге болады. Қаржы сарапшысы Андрей Чеботарёвтің келтірген мәліметтеріне сәйкес, жеті жыл ішінде орташа айлық жалақы 2,4 есеге өсіп, 443,3 мың теңгеге жеткен. Шағын және орта бизнес субъектілерінің саны 2,3 миллионға дейін көбейіп, осы секторда 4,5 миллион адам жұмыс істейді.
Бұл көрсеткіштер кәсіпкерліктің жұмыспен қамтудағы және экономикалық белсенділікті қамтамасыз етудегі рөлін көрсетеді.
Шағын және орта бизнестің дамуы ел экономикасының құрылымын кеңейтуге мүмкіндік береді. Кәсіпкерлер сауда, қызмет көрсету, өндіріс, құрылыс, көлік және басқа да салаларда жаңа жұмыс орындарын қалыптастырады.
Сонымен қатар шағын бизнестің өсуі өңірлердегі экономикалық белсенділікті арттырып, халықтың кәсіпкерлік бастамаларын жүзеге асыруына жағдай жасайды.
Алдағы кезеңде бұл сектордың маңызы одан әрі арта түсуі мүмкін. Әсіресе, цифрлық технологияларды енгізу, электронды сауданы дамыту және кәсіпорындардың өндірістік тиімділігін арттыру жаңа мүмкіндіктер ашады.
Экономикалық өсімнің халықтың тұрмыс сапасына әсері де осы бағытпен тығыз байланысты. Жаңа жұмыс орындары, тұрақты табыс және кәсіпкерлік мүмкіндіктер азаматтардың экономикалық белсенділігін арттыруға ықпал етеді.
Мұнай сатудан технологиялық экономикаға қадам
Қазақстанның экономикалық дамуындағы маңызды міндеттердің бірі табиғи ресурстардан түсетін кірісті тиімді пайдаланып, жаңа өндірістердің қалыптасуына жағдай жасау болып қала береді.
Мұнай-газ секторы ел экономикасы мен экспортында маңызды орын алады. Сонымен қатар өңдеу өнеркәсібін, көлік-логистиканы, ауыл шаруашылығын және қызмет көрсету салаларын дамыту экономикалық мүмкіндіктер аясын кеңейтеді.
Дүниежүзілік банктің бағалауынша, 2025 жылы Қазақстанда мұнай өндірісінің өсуімен қатар мұнайдан тыс секторларда да белсенділік сақталған. Бұл экономикалық өсімнің бірнеше бағыт бойынша қалыптасқанын көрсетеді.
Сарапшы Нұрлан Жұмағұловтың пікірінше, келесі кезеңдегі негізгі басымдықтар еңбек өнімділігін арттыру, жаңа технологияларды енгізу, шикізатты терең өңдеу және қосылған құны жоғары өнім экспортын көбейту болып табылады.
Бұл бағыттар Қазақстанның экономикалық әлеуетін толық пайдалануға мүмкіндік береді. Шикізатты дайын өнімге дейін өңдеу, заманауи өндірістерді дамыту және экспорттық нарықтарды кеңейту отандық кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал етеді.
Сондай-ақ, елдегі цифрландыру саясаты да осы үдерістің маңызды бөлігіне айналды. Өндірісте автоматтандыруды енгізу, деректерді тиімді пайдалану және жаңа технологияларды игеру кәсіпорындардың жұмыс өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Осылайша, экономиканы жаңғырту міндеті дәстүрлі салаларды дамытумен қатар, жаңа технологиялық бағыттарды игеруді де қамтиды.
Жеті жылдық өзгерістердің экономикалық мәні
Қасым-Жомарт Тоқаевтың президенттігі кезеңіндегі экономикалық өзгерістерді бірнеше негізгі бағыт бойынша бағалауға болады.
Біріншіден, ел экономикасының атаулы көлемі айтарлықтай ұлғайды. Екіншіден, өңдеу өнеркәсібі мен қызмет көрсету салаларының дамуына басымдық берілді. Үшіншіден, инвестициялық жобалар мен жаңа өндіріс орындарын іске қосу жұмыстары жалғасты. Төртіншіден, шағын және орта бизнестің жұмыспен қамтудағы маңызы артты.
Бұл өзгерістер экономиканың жаңа мүмкіндіктерін қалыптастыруға бағытталған ұзақ мерзімді саясаттың құрамдас бөліктері болып саналады.
Саясаттанушы Эдуард Полетаевтың бағалауынша, инвестиция, өндіріс, жұмыспен қамту және цифрландыру көрсеткіштері Қазақстанның экономикалық дамуындағы маңызды өлшемдер ретінде қарастырылады.
Ал Нұрлан Жұмағұлов өндірістің технологиялық деңгейін көтеру, еңбек өнімділігін арттыру және қосылған құны жоғары өнім экспортын дамытуға назар аударады.
Осы екі бағытты ұштастыру Қазақстан экономикасының келесі кезеңдегі дамуында маңызды рөл атқарады. Инвестиция жаңа өндірістерге жол ашса, технология мен еңбек өнімділігі сол өндірістердің тиімділігін арттырады. Ал кәсіпкерліктің дамуы экономикалық белсенділікті кеңейтуге мүмкіндік береді.