Бүгін, 15:40
Бүгін Ақорда төрінен айтылған келелі сөз қоғамның ең ауыр, жылдар бойы іріңдеп келген жарасының аузын тырнап ашқандай болды. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының құрылтайында сөйлеген сөзінде халықтың арасында әбден күлкіге айналған «жеделсаты», «күйсандық», «себезгі» сияқты жасанды терминдер мен аударма мәселесін ашық әрі өткір сынға алды.
Бүгін Ақорда төрінен айтылған келелі сөз қоғамның ең ауыр, жылдар бойы іріңдеп келген жарасының аузын тырнап ашқандай болды. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының құрылтайында сөйлеген сөзінде халықтың арасында әбден күлкіге айналған, тіл жанашырларының өзін екіұдай күйге түсірген жасанды терминдер мен аударма мәселесін ашық әрі өткір сынға алды, деп хабарлайды kznews.kz.
Сонау советтік кезеңнен, дәлірек айтсақ, 1983 жылдан бері ресми түрде мемлекеттік заңдық күші бар орфографиялық сөздіктің жаңартылмауы — бүгінгі тілдік анархияның басты себебі ретінде ресми түрде мойындалды. Осы уақытқа дейін жарық көрген сан түрлі сөздіктер мен терминологиялық жинақтардың ешқандай заңдық негізі жоқ екенін ескерсек, біздің тіл ғылымы соңғы қырық жылда өз бетімен, ешбір жүйесіз дамып келгенін көреміз. Осының салдарынан күнделікті тұрмыста «лифт» деуден ұялып, «жеделсаты» деп тілімізді бұрап, «пианиноны» міндетті түрде «күйсандық» деп атауға тырысқан үрдіс заңдық тұрғыдан ешқандай пәрмені жоқ, тек жекелеген лингвистердің шығармашылық қиялынан туған өнім болып шықты. Бұл жағдай қоғамда үлкен толқу туғызып, әлеуметтік желілердегі қызу пікірталастың отына май құйды. Себебі бұл жерде тек сөздердің дыбысталуы емес, ұлттың болашақ ойлау жүйесі мен мәдени коды таразыға түсіп тұр.
Тіл майданындағы бұл текетірес қоғамды екі айрық жолға алып келді. Бір тарапта тұрған пуристер, яғни тілдің тазалығын шеттен келген әрбір сөзден қызғыштай қорып қорғағысы келетіндер, кез келген халықаралық терминді қалайда қазақшалау керек деп табандап тұр. Олардың уәжінше, «қылтима» (балкон) немесе «себезгі» (душ) сәтсіз шыққан калка аударма болса да, бұл — тілдің өз ішкі потенциалын дамытуға бағытталған құнды талпыныс. Орыс тілінің немесе батыс мәдениетінің экспансиясына тосқауыл қоюдың жалғыз жолы — агрессивті түрде жаңа сөздер жасау деп есептейтін бұл топ ешбір халықаралық сөзге иліккісі келмейді. Ал екінші қанаттағы прагматиктер мен халықаралық деңгейдегі ғалымдар бұл ұстанымды тілді дамыту емес, оны тұйыққа тіреп, күлкілі ету деп бағалайды. Олар жаһандық терминдерді сол күйінде қабылдау тілді кедейлендірмейді, керісінше оның халықаралық ғылым мен технологияға бейімделуін тездетеді деген пікірде. Егер біз әлем таныған «фонтанды» «субұрқақ» десек, одан қазақ тілінің мәртебесі өсіп кетпейді, тек қолданушының санасында жасанды кедергі пайда болады. «Әр жақсы құбылыстың шегі болуы керек» деген Президенттің сөзі дәл осы прагматикалық бағытты қолдап, тілдегі асыра сілтеушілікке нүкте қоюды көздейді.
Дүниежүзілік тәжірибеге көз жүгіртсек, бұл тек Қазақстанға ғана тән ауру емес екенін түсінеміз. Мысалы, Франция мемлекеті де кезінде ағылшын сөздерінің ағынына қарсы тұру үшін Француз академиясы деңгейінде қатаң пуристік саясат жүргізіп, «computer» сөзін «ordinateur» деп аударды. Алайда, уақыт өте келе халық желілік және технологиялық терминдердің халықаралық нұсқасын бәрібір тұрмыста қолданып кетті, тіпті заңмен тыйым салынса да, тілдің өз заңдылығы үстемдік құрды. Керісінше, көршілес Түркия ХХ ғасырдың басында Мұстафа Кемал Ататүріктің реформасымен тілді араб-парысы сөздерінен тазарту науқанын жүргізгенде, батыстың ғылыми терминдерін тікелей трансформациясыз қабылдады. Бүгінде түрік тілінде «телефон», «телевизор», «доктор» сөздері ешбір өзгеріссіз қолданылады және бұл олардың егемендігіне немесе тілінің қуаттылығына еш нұқсан келтіріп тұрған жоқ. Тіл — тірі ағза, оны кабинетте отырып алып, бұйрықпен немесе қаулымен күштеп өзгертпек болу — табиғат заңына қарсы шыққанмен бірдей.
Алайда, бүгінгі мәлімдемеде тек батыстан немесе орыс тілінен енген сөздер ғана емес, қоғамда соңғы уақытта «дін сәніне» айналған араб сөздерінің экспансиясы да сын тезіне алынды. Бұл — мақаланың ең өзекті және ашық айтылуы тиіс тұсы. Қазақтың сан ғасырлық тарихы бар, ұлттық діл мен дәстүрлі наным-сенімге негізделген төл діни ұғымдары мен көне лексикасы тұрғанда, жастар арасында кез келген сөзге арабша балама іздеу үрдісі белең алып барады. Бұл жай ғана тілдік шұбарлану емес, бұл — ұлттық бірегейлік пен мәдени кодтың алмасу қаупі. Біздің ата-бабамыз қолданған діни терминдер қазақтың кең байтақ даласының философиясымен, әдет-ғұрпымен бітеқайнасып кеткен еді. Оның орнына өзге мәдениеттің, өзге географиялық ортаның лексикасын жаппай және агрессивті түрде тықпалау қоғамды іштен ірітіп, діни-мәдени негіздерімізге қауіп төндіреді. Мемлекет басшысының бұл бағытқа да шектеу қою керектігін ескертуі — ұлттық қауіпсіздік пен мәдени егемендікті сақтап қалудың маңызды қадамы.
Ендігі кезекте Үкімет пен тіл мамандарының алдында осы уақытқа дейін жіберілген қателіктерді түзетудің нақты құқықтық тетіктерін жасау міндеті тұр. Президенттің пәрменімен Әкімшілік тарапынан үйлестірілетін арнайы жұмыс тобы құрылып, келесі жылдың соңына дейін тіл нормалары заңдық тұрғыдан толық ретке келтірілмек. Бұл дегеніміз — бұдан былай кез келген мекеме немесе жекелеген автор өз бетінше сөздік шығарып, халыққа «жаңа сөз» деп өткізе алмайды. Тілдік реформа заң аясында, ғылыми сараптамадан өтіп, халықтың қабылдау деңгейі ескеріле отырып қана жүзеге асырылады. Біз «балмұздақты – мұзқаймақ», «галстукті – мойынбау» деп күлкілі хронология жасап, уақыт жоғалтатын кезеңнен өттік. Тілді дамыту — оны оқшаулау емес, оны әлемдік ғылым мен білімнің, озық технологияның құралына айналдыру. Тек сонда ғана қазақ тілі жасанды терминдердің қоршауынан шығып, өзінің табиғи, қуатты және икемді болмысын қайта таба алатыны сөзсіз.
