Бүгін, 19:05
Каспий теңізіндегі жағдай алғаш рет Ресей мен Украина арасындағы соғыстың тікелей ықпалын сезіне бастады. Иранның Сыртқы істер министрлігі Украинаны Каспий теңізінде ирандық сауда кемесіне шабуыл жасады деп айыптап, салдарынан экипаждың бір мүшесі қаза тауып, тағы бірі жараланғанын мәлімдеді. Тегеран бұл әрекетті БҰҰ Жарғысын бұзу және агрессия актісі деп бағалап, жауап қайтару құқығын өзінде қалдыратынын жариялады, деп хабарлайды kznews.kz.
Әзірге Киев бұл мәлімдемеге ресми түсініктеме берген жоқ. Сондықтан оқиғаның барлық мән-жайы тәуелсіз түрде расталған жоқ. Соған қарамастан, бұл ақпараттың өзі Каспий аймағындағы қауіпсіздік мәселесін қайта күн тәртібіне шығарды.
Бір қарағанда Украина үшін Каспий теңізі негізгі әскери бағыт болып көрінбеуі мүмкін. Алайда соңғы бірнеше жылда дәл осы теңіз Иран мен Ресей арасындағы әскери-техникалық ынтымақтастықтың маңызды логистикалық дәлізіне айналды.
Батыс елдерінің мәліметінше, Иран Ресейге жүздеген соққы беруші дрон жеткізіп қана қоймай, оларды Ресей аумағында өндіруге қажетті технологияларды да берген. АҚШ Қаржы министрлігінің деректерінде Татарстандағы «Алабуга» арнайы экономикалық аймағында ирандық технология бойынша дрон шығару жобасының құны 1,75 миллиард долларға бағаланған.
Сонымен қатар 2024 жылы Ұлыбритания бірнеше ресейлік құрғақ жүк кемесіне санкция енгізіп, олар Ираннан әскери жүктерді Каспий арқылы тасымалдағанын мәлімдеген болатын.
Дегенмен барлық әскери жеткізілім төрт жыл бойы тек Каспий арқылы жүзеге асты деу де дұрыс емес. Уақыт өте келе Ресей ирандық үлгідегі ұшқышсыз аппараттарды өз аумағында шығаруды жолға қойды. Сондықтан Каспий бұрынғыдай жалғыз логистикалық бағыт емес.
Егер Иранның мәлімдемесі шындыққа сәйкес келсе, онда мұндай әрекеттің басты мақсаты Иранның әскери логистикасына соққы беру болуы мүмкін. Украина үшін бұл – оның қалаларына шабуыл жасауға пайдаланылған қару-жарақ жеткізу тізбегін әлсіретуге бағытталған әскери есеп.
Бұл оқиғаның саяси астары да жоқ емес. Соңғы уақытта АҚШ пен Израильдің Иранмен текетіресі күшейіп отыр. Осы кезеңде Украина президенті Владимир Зеленский Ресейді Тегеранға Парсы шығанағындағы америкалық әскери нысандар туралы спутниктік мәліметтер берді деп айыптады. Осындай жағдайда Каспийдегі ықтимал шабуыл Киевтің Мәскеу мен Тегеран арасындағы әскери әріптестікке қарсы әрекет етуге дайын екенін көрсетуі мүмкін.
Алайда бұл жағдайдың ең маңызды салдары Украина немесе Иран үшін емес, Каспий маңындағы мемлекеттер үшін туындауы ықтимал.
Каспий – бес мемлекеттің ортақ теңізі. Мұнда мұнай-газ инфрақұрылымы, халықаралық көлік бағыттары және экологиялық тепе-теңдік өзара тығыз байланысты. Сондықтан кез келген әскери әрекет бүкіл өңірдің қауіпсіздігіне әсер етеді.
Қазақстан бұл мәселедегі ұстанымын бірнеше рет нақты білдірген. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев:
«Каспий өңірінде қарулы күш қолдануға жол берілмеуі және оған толық тыйым салынуы тиіс», – деп мәлімдеген болатын.
Бұл ұстаным бүгін бұрынғыдан да өзекті көрінеді. Украинаның Иранға қатысты өз уәжі бар. Иранның да Киевке қоятын айыптары көбейіп келеді. Бірақ Қазақстан үшін басты мүдде өзгермейді – Каспий теңізі әскери текетірестің жаңа алаңына айналмауы тиіс.
Өйткені тұйық теңіздегі кез келген әскери шиеленіс кеме қатынасына, мұнай инфрақұрылымына, сауда дәліздеріне және экологияға қауіп төндіріп, ақыр соңында барлық Каспий маңы мемлекеттерінің ортақ мәселесіне айналады. Сондықтан бүгінгі басты міндет – Каспийдің бейбіт мәртебесін сақтау және оның жаңа геосаяси майданға айналуына жол бермеу.
