Жастайынан жасанды түсік жасатушылар көп

53
- Жарнаманы баса кетіңіз -

Ерте жүкті болған жас­өс­пі­рімдер, зорлық-зомбылыққа ұшы­раған жеткіншектер мәсе­ле­сіне зерттеу жүргізген үкіметтік емес ұйымдар жұртшылықтың, құзырлы мекемелердің назарын осы жағдайға аударуға күш салып жүр. 

«Заманына қарай – адамы» десек те, өтпелі жас – ағзасы толыс­паған, тәжірибесі жоқ жастар­дың түрлі қателіктерге ұрынатын кезеңі. Өтпелі кезеңде қаны қызу албырт жас ойланбай жасаған қылықтарына өмір бойы жауап беретіндігін біле бермейді. Әрине, мұндай қауіп-қатердің түрі алуан. Жыныстық жолдармен жұғатын инфекция­ларды айтпағанда, соңы ажал құштыратын АИТВ сияқты емі жоқ вирус­тар бар. Оның қасында жетіл­мей жатып жүкті болып қалу­дың өзі де кейде қайғыға соқтырады. Өкініштісі, барлық жағдай­да аяғы ауыр болған қыз бала бойы­на біткен шаранадан құ­ты­луға асығатыны аян. Ал жа­санды түсік жасатудың түбі – бедеулік. Қазір елімізде некеге тұрған жұптардың 17 пайы­зы бедеулік тақсіретін тартып отыр.

Әртүрлі зерттеулерге сү­­­­йен­­с­ек, елі­міз­дегі 15-19 жас ара­лы­­ғындағы жас­­өс­пі­рім­дердің 30 пайызы белсенді жыныстық қарым-қатынаста өмір сүреді. Бұл дерекпен есептеспеске болмайды. Егер әр үшінші жасөспірім жыныстық қарым-қатынаста болса, оның мін­дет­ті түрде салдары да қосақ­тасып жүрмек. Бұл – жыныс­тық жұқпалы аурулар яки жүктілік. Мұндайда жас­өс­пі­рімдердің барлығы дерлік қан­дай жағдайға душар болғаны жайлы ата-анасына жұмған аузын ашпайды. 

Қайбір жылы сексуалдық сауаттылық бағдарламалар авторы, халықаралық медициналық компанияның корпоративтік тре­не­рі Юлия Ярмоленко (Украина) ере­сектер мен балалар ара­сында тә­жірибелік лекциялар жүргізе оты­рып, өзінің Sexinforia.com блогында бұл өте шікәмшіл әрі шетін мәселе екендігін айта келе: «Сол жолы өзімнің толық дәрменсіздігімді сезінгенім есімде. Жыныстық зорлық туралы блогымнан кейінгі бір лекцияда 10-12 жасар ең батыл қыз орны­нан тұрып: «Мен анама барып, мені ересек еркек сипалады де­сем, бұл өте оғаш болар еді. Айтпаймын», деді. Ал қалғандары қызды құптап, бас­тарын изеді. Демек, осы жағ­дай­ға душар болса, еш­қайсысы да ата-анасына айтпайды… 

Сондықтан құзырлы мекемелер 16 жастан бастап ер­і­кті түр­де, өз бетінше ме­ди­ци­­­на­­лық кө­мек­ке жүгінуге, ше­шім қабыл­дауға рұқсат беру­ді қарастыру­ға мәжбүр. Деген­мен, мұның ая­ғы қазіргі көр­сет­кіш­терді қай жа­ғы­на қарай бұратынын ешкім болжап бере алмайды. 

«Әлемнің көптеген мем­ле­кет­тері, оның ішінде Ресей, Өзбекстан, Беларусь, Молдово, Украина елдерінде ерікті ақ­па­рат­тандыру келісімі 15 жас болып белгіленген. Яғни бұл ел­дерде 15 жастан бас­тап өз бетінше медициналық көмекке жүгіну баяғыдан бар. Оның сөге жамандайтын түгі жоқ. Өйткені 15-18 жас аралығындағылар жеткілікті түрде ересек саналады. Олар қандай да бір жағдайға тап болғанда өз беттерінше ойланып, шешім қабылдауы тиіс», дейді БҰҰ-ның еліміздегі Халықтар саны саласындағы қоры­ның атқарушы өкілі Райым­бек Сисемалиев.

Жыныстық жолмен бе­рі­летін инфекциялардың ең жо­ға­ры деңгейі 14 пен 24 жас аралы­ғындағыларда байқалады. Мә­селен, жуырда Халықаралық пар­ла­ментаралық «Жастарға салынған инвестиция. Ешкімді назардан тыс қалдырмаймыз» атты конференцияда маңызды де­к­ла­рация қабылданды. Бұл құ­жат жастардың репродуктивтік денсау­лығына ерекше назар ау­да­ру­ға шақырады. Де­кл­а­ра­цияның 14, 15, 16, 17 пункт­т­ерінде бірінші кезекте жас­тар­дың алғашқы медициналық көмек алуына қол­жетімділік пен түсіністікті бұрынғыдан да көтеріп, әсіресе жыныстық және репродуктивтік денсаулықты сақтау, оның ішінде СПИД пен жыныстық тәр­биеге арналған жолдар қаралған. Кезекті 16 пунк­­­тте жастардың денсаулығын сақтау мен ақпараттандыруға кедергі келтіретін барлық факторлармен күресті күшейту, оның ішінде құқықтық, мәдени, салт-дәстүрлік кедергілер, қаржылық қиындықтар, ерте неке құруды азайту, қаламаған жүктілік, өз өзіне қол жұмсаудан, бақытсыз оқи­ға­лардан сақтандыру қам­тыл­ған. Соңғы пункт жас­тардың қандай жағдайға душар болмасын, ақпараттың кең ауқымы мен санитарлық ағартудың қолжетімділігімен қамтамасыз ету, оның ішінде сексуалдық, репродуктивтік және психикалық денсаулық са­уал­­­дарында ақпараттық комму­ни­­кациялық технологиялар мен ин­новациялық әдістерді, білім беру жүйесін пайдалану қарастырылған. 

Статистика бойынша елі­міз­де жылына 15-18 жастағы 1 мың қыздың 36-сы ана болған. Қы­тай­да әр 1000 қыздың екеуі ғана босанады. Бұл айырмашылық Қа­зақстанда медициналық қыз­мет­ке, арнайы дәрілерге және алдын алу біліміне қол­жетім­сіз­діктен туындап отырған кө­рі­неді.

Өз кезегінде сенатор Дариға Назарбаева Денсаулық сақтау ми­­нистрлігінің жоғарыдағы ұсы­­­­ны­­сына қатысты әлі де жағ­­­дай­ды әбден екшеп барып ше­шім қабылдау қажеттігін айт­ты. Өйткені ата-ананың рұқ­са­ты­ныз түсік жасатудың сал­дары қа­уіп­ті екендігін біл­дір­ді. 

«Ата-анасының келісімінсіз 16 жас­тағы жасөспірімдердің жасан­ды түсік жасатуы» туралы жаңалық ұсыныстардың бір бө­лігі ғана. Негізі бұл өте күр­делі тақырып. Сондықтан әр сөзге абай болу керек. Біз­дің ұйым бұл сөзді жоққа шы­ғар­май­ды, ол жерде тек жасанды түсік мәселесі ғана емес, соны­мен қа­­тар жас­өспірімдерге алдын ала са­­уат­тандыру және өмір­лік маңызы жайында да ай­тылған болатын», дейді БҰҰ қорының Қазақстандағы ат­қару­шы өкілі Р.Сисемалиев.

Оның айтуынша елімізде 15-18 жас аралығындағы азамат­­тардың 30 пайызы төсек қа­ты­насына түседі. Міне, осы жас­тар­дың ата-ананың кө­ме­гін­сіз өздеріне көмектесе алмай­тыны қат­ты қынжылтады. Көптеген қауіп­­ті ауру­ жы­ныс­тық жол­­мен пайда болады және тара­лады. Біздің жастар бұл тұр­­ғыда сауатсыз, себебі үйде бұл тақырыпта әңгіме қоз­ғал­­май­ды, мектептерде арна­йы пән жоқ. Ал медициналық қыз­мет­керлер рұқсатсыз көмек бере алмайды. Біздің елімізде ғана кәмелеттік жасты 18 жас деп есептейді. Ресейде 14 жастан бас­тап, Өзбекстанда 15 жас­тан бастап жасөспірімдер өз еркімен шешім қабылдауға мүм­кін­дік­тері бар. Қазақстанда осы жастағы адамға бала ретінде қарау қалыптасқан, бұл – қате. 16 жастағы жасөспірім есі кір­ген, өз бетінше ойлай алатын аза­матқа жатады.

Бұл мәселеге қатысты Ден­сау­­лық сақтау вице-министрі Ләззат Ақтаева: «Қол­даныстағы заңнамаға сәй­кес кәмелетке толмаған бала­лар­ға ата-ана рұқ­са­тынсыз медициналық қызмет көр­сету жасы шектелген. Бұл шек­теу қаламаған жүктілік, түсік жасату және мерзімінен бұ­рын босану кезінде кә­ме­летке толмағандарға уақтылы ме­ди­циналық қызмет алуға кедергі кел­­­ті­­реді», деген болатын. Вице-министр осы статистикаға сәй­кес, соңғы үш жылда жасөс­­­пірімдер арасындағы босану көр­сет­кі­шінің 26 пайыз төмен­де­геніне қарамастан, Қазақстан 15-18 жастағы жет­кін­­шектердің боса­ну деңгейі бойынша әлемде Болгария, Мол­давия, Эстония және өзге посткеңестік елдермен қа­тар көш бастап тұрғанын айтты.

UNFPA ақпаратына сәйкес, жыл сайын Қазақстанда жас­өс­пірімдер арасында 6 мың жүк­тілік тіркеледі. Шамамен әр үшінші жеткіншек түсік жасатады. «Осыған байланыс­ты «Халық денсаулығы мен денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодекс жобасына 16 жас­тан бастап ата-ана келісімінсіз ме­дициналық қызмет алуға ке­піл­дік беретін норманы қосу мәселесін қарастырып жатырмыз», дейді Л.Ақтаева.

Айтқандай, осы өзекті мә­­се­­леге орай 27 қарашада кезек­­ті рет Қа­­зақ­стандағы БҰҰ кең­­­се­­сін­де ке­лелі жиын өтті. Жи­ынға Y-PEER жастар қоз­ға­лы­сының да мүшелері ша­қырылды.

– Бізде жігіттер де, қыздар да денсаулығында кінәрат бол­ған жағдайда 18 жасқа толма­йын­ша, гинекологке де, андрологке де өз бетінше қарала алмайды. Кәмелетке жетпей мұндай мәселе туын­даса, біз оны әке-шеше­мізге айта ал­­май­мыз. Оның үс­тіне студенттер­дің көпші­лігі бас­қа қала­­ларда тұрады. Бір жағ­дайға тап болса, ата-анасыз дәрігер қабылдамайды. Өз бетінше медициналық қызметке жүгіну жасын азайтса, бұл көптеген мәселелерді шешетін еді, – дейді Y-PEER мүшесі Айдана Есламғали.

Сол сияқты Қазақстандағы жыныстық және репродуктив­тік денсаулық қа­уым­дас­ты­ғы­ның атқарушы директоры, акушер-гинеколог Галина Гребенникова жас­тардың ден­­­­­­­сау­лығын дұрыс­тау­ға қа­тысты үш шартты алға тартты. Бұған адам­гер­ші­­лік­ті жы­ныстық тәрбие, меди­ци­на­лық қызметтердің ішінде ре­продуктивтік денсаулық пен жүк­ті­ліктен сақтандыратын пре­параттарға қолжетімділікті қамтамасыз ету және 16 жастан бастап өз бетінше дәрігерге қаралуды қамтамасыз ету кіреді.

Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан»

АЛМАТЫ

Загрузка...