Саясаттанушы Ғазиз Әбішев Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған саяси реформалар аясында вице-президент институтының енгізілуі, Парламенттің Құрылтайға айналуы және Қазақстан халқы Ассамблеясының жаңа форматқа өтуі қандай функция атқаратынын түсіндірді, деп хабарлайды kznews.kz.
Сарапшының айтуынша, вице-президент лауазымы Президенттің ішкі және сыртқы саясаттағы жүктемесін азайтуға бағытталған.
– Вице-президент мемлекет басшысын, негізінен, ішкі және сыртқы саясаттағы жұмыстарда таныстырады. Ол Президенттің атынан халықаралық конференциялар мен өзге де іс-шараларға қатысуы мүмкін. Қажет болған жағдайда мемлекет басшысының орнына түрлі жиындарға барып, қатысады. Сонымен бірге Парламентпен байланыс орнатып, саяси жүйедегі өзара үйлесімді қамтамасыз етуге жауапты болады, – деді Ғазиз Әбішев.
Оның сөзінше, бұл қызмет барлық бағытты қамтитын әмбебап орынбасар институты болмақ.
– Қысқасы, бұл – Президенттің негізгі міндеттерінің бір бөлігін өз мойнына алатын тұлға. Яғни барлық бағыт бойынша әмбебап орынбасар, – деді саясаттанушы.
Ғазиз Әбішев вице-президенттің тағы бір маңызды функциясына тоқталды. Оның айтуынша, ең ықтимал сценарий бойынша, Президент қызметінен кеткен жағдайда вице-президент билікті қабылдау тізбегіндегі алғашқы тұлғаға айналады.
– Бұл жағдайда вице-президент бір мезетте екі функцияны қатар атқарады. Біріншіден, Президентті күнделікті саяси және халықаралық деңгейдегі істерде өкілдік етеді. Екіншіден, Президент мерзімінен бұрын кеткен жағдайда алғашқы әлеуетті мұрагер ретінде қарастырылады. Бұған дейін мұндай рөлді Сенат төрағасы атқарып келді, – деді ол.
Сарапшы бұл институтты бұрынғы мемлекеттік хатшы және қазіргі Мемлекеттік кеңесші қызметтерімен салыстырды.
– Вице-президент Президентті барлық істерде өкілдік ету жағынан бұрынғы мемлекеттік хатшыға ұқсайды. Сонымен бірге ол белгілі бір мағынада қазіргі Мемлекеттік кеңесшінің де функциясына жақын. Алайда 2022 жылы Мемлекеттік кеңесшінің өкілеттігі шектеліп, оның халықаралық бағыттағы кейбір функциялары қысқарған еді, – деп түсіндірді Ғазиз Әбішев.
Осылайша, саясаттанушының айтуынша, вице-президент – бұрынғы мемлекеттік хатшы лауазымының кеңейтілген нұсқасы мен Сенат төрағасының президенттік сабақтастықтағы рөлінің қосындысы, бірақ заң шығару өкілеттігінсіз институт болады.
Сонымен қатар Ғазиз Әбішев Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың бірігуіне де тоқталды.
– Қазақстан халқы Ассамблеясы отыз жыл бойы еліміздегі этномәдени бірлестіктерді біріктіретін «зонтик» құрылым болды. Қазір Ұлттық құрылтай Ассамблеямен біріктіріліп жатқандай әсер бар. Демек, Ассамблея бұрынғыдай жеке институт ретінде сақталмауы мүмкін, – деді ол.
Саясаттанушының айтуынша, екі құрылымның орнына енді Халық кеңесі құрылады. Алайда оның өкілдік құрылымы өзгеше болады.
– Халық кеңесінде 126 адамның ішінен 42 адам ғана этномәдени орталықтарды таныстырады. Тағы 42 адам өңірлік мәслихаттар тарапынан ұсынылады, ал қалған 42 адам әртүрлі қоғамдық ұйымдардың өкілдері болады. Яғни этномәдени бірлестіктердің үлесі 100 пайыздан 33 пайызға дейін төмендейді, – деді сарапшы.
Ғазиз Әбішев бұл өзгерістерді елдегі демографиялық үрдістермен байланыстырды.
– Бұрынғы халық санағында қазақтардың үлесі 71 пайыз болды. Қазір ол шамамен 75 пайызға жеткен болуы мүмкін. Ал жастар арасында бұл көрсеткіш одан да жоғары. Конституциялық реформалар елдегі демографиялық және мәдени құрылымдағы өзгерістерді бейнелейді, – деді ол.
Саясаттанушы Парламенттің де түбегейлі өзгеретінін айтты.
– Қазақстанда енді Мәжіліс болмайды. Оның орнына бір палаталы Парламент – Құрылтай құрылады. Құрылтайда 145 депутат болады, олар 5 жылға сайланады. Бұл Парламенттің төрағасы – спикер болады, алайда ол мемлекеттегі үшінші тұлғаға айналады, себебі вице-президент институты енгізіледі, – деді Ғазиз Әбішев.
Оның айтуынша, Құрылтай спикерінің үш орынбасары болады және олардың бірі өзге этнос өкілі болуы мүмкін.
Сарапшы Құрылтай сайлауы биыл өтуі ықтимал екенін де атап өтті.
– Егер референдум конституциялық реформаларды мақұлдаса, Қазақстанда бір палаталы Парламент пайда болады. Оның барлық 145 депутаты партиялық тізім арқылы сайланады. Президенттік және Ассамблея квоталары жойылады. Бұл Парламенттің тәуелсіздігін арттырады, – деді ол.
Ғазиз Әбішев Құрылтайда сегіз комитет құрылатынын, депутаттардың өкілеттік мерзімі 5 жыл болатынын айтты. Партиялар үшін өту шегі бұрынғыдай 5 пайыз деңгейінде қалады.
– Парламентке өте алмаған партиялар алдағы уақытта Құрылтайдан өкілдік алу үшін белсенді күрес жүргізуі мүмкін. Бұл партиялық бәсекенің күшеюіне алып келеді, – деді саясаттанушы.