2026 жылдың көктемі Қырғызстанға әдеттегіден ертерек келгендей. Ауа райының жылынуымен бірге ел ішіндегі «сыбыс» та сап тыйылып, адамдар ашық сөйлей бастады. Көпшілік бұл өзгерісті Ұлттық қауіпсіздік мемлекеттік комитетінің (ҰҚМК) төрағасы Камчыбек Ташиевтің қызметінен кетірілуімен байланыстырады. Осыған дейін «жемқорларды құрықтап жатырмыз», «ешкім жауапкершіліктен қашып құтылмайды» деген айбынды ұрандардың тасасында мүлдем басқа көрініс орын алған еді. «Схема» бағдарламасының кезекті зерттеуі көрсеткендей, жемқорлықпен күрес жүріп жатқанда, мемлекеттің қара алтыны «өзіміздің адамдардың» қалтасына тоқтаусыз ағып жатқан.

Миллиардтар айналған «делдалдар» патшалығы

Мәселенің төркіні мемлекеттік «Кыргызнефтегаз» кәсіпорнында жатыр. Қырғызстан жылына шамамен 180 мың тонна мұнай өндіреді. Бұл саладағы негізгі ойыншы – «Кыргызнефтегаз» және оның меншігіндегі «Кыргыз Petroleum Company» (КПК) мұнай өңдеу зауыты. Мемлекеттің стратегиясы қарапайым әрі тиімді болуы тиіс еді: өзіміз өндіреміз, өзіміз өңдейміз және өзіміз сатамыз. Алайда, 2021-2025 жылдар аралығында бұл жүйеге делдалдар сұғына кірді,.

Бес жыл ішінде мемлекеттік тарату жүйесінен 262 мың тонна шикі мұнай жеке компаниялардың қолына өтіп кеткен. Ақшалай есептегенде бұл – 7 миллиард 615 миллион сомнан астам қаражат. Ең қызығы, бұл жеке фирмалардың мұнай өңдейтін зауыты да, тасымалдайтын техникасы да, тіпті мұнай сақтайтын қоймалары да жоқ. Олар мемлекеттен мұнайды сатып алып, оны қайтадан мемлекеттің зауытына «өңдеуге» өткізеді де, дайын өнімді өздері иемденеді. Сонда мемлекет өз зауыты тұрғанда не үшін делдалдарға мұқтаж болды? Жауап – биліктегі ықпалды тұлғалардың туыстық байланысында жатыр.

Туыстық «менеджмент»: Матисаковтар мен Ташиевтер

Жүйенің қалай жұмыс істегенін түсіну үшін зауыт тізгінінде кім отырғанына қарасақ жеткілікті. Сол кезде «Кыргыз Petroleum Company» директоры болып Камчыбек Ташиевтің туған жиені Байгазы Матисаков қызмет атқарған. Мұнайды делдалдарға тарату және дайын өнімді бөлу тікелей соның құзырында болды. Ал мұнайды тегін дерлік иемденген 12 компанияның 11-і тікелей Ташиевтер әулетімен байланысты болып шықты.

Мәселен, ең көп көлемді – 83 мың тонна мұнайды «Қырғыз-Өзбек-Әзербайжан ЖНПЗ» ЖШҚ иемденген. Оның директоры – Казабек Ташиев, ал құрылтайшысы – Шайрбек Ташиев. Тағы бір алпауыт – «Region Oil» компаниясы. Оның иесі Айдарова Назгүл Қуанышбекқызы «Ата-Жұрт» партиясының бухгалтері әрі Ташиевтердің басқа да бизнестерінде фигурант ретінде танымал,. Осылайша, мемлекеттік байлық бір әулеттің меншігіне айналған.

«Жоғалған» мұнай мен қағаздағы ысырап

Схема тек делдалдар арқылы ақша жымқырумен шектелмеген. Мұнай өндіру мен тасымалдау кезеңіндегі «технологиялық шығындарды» да қолдан өсірген. Сарапшылардың айтуынша, мұнай тасымалдау кезіндегі шығын 1 пайыздан аспауы тиіс. Бірақ «Кыргызнефтегаз» есептерінде бұл көрсеткіш әлдеқайда жоғары. 5 жылда 29 мың тонна мұнай «өндірістік шығын» ретінде есептен шығарылған. Егер нақты есептесек, бұл жерде 20 мың тонна мұнайдың ізім-ғайым жоғалғаны байқалады. Бұл – шамамен 560 миллион сомның шығыны.

Жаңа басшылық келгенде кәсіпорынның жағдайы мүшкіл болған. Шотта небәрі 1,2 миллион сом ғана қалып, жұмысшылардың жалақысын төлеу үшін қарыз алуға мәжбүр болған. Мемлекеттің алпауыт кәсіпорны осындай жағдайға жеткенде, делдал фирмалар миллиардтаған пайдаға кенелген. Тек шикі мұнайды сатудан ғана мемлекет 3 миллиард 148 миллион сомнан астам пайдадан қағылды.

Мұнай өнімдері: «Әкесінен алып, қызына сату»

Шикі мұнайды өңдегеннен кейін мазут, дизель, газ және бензин алынады. Мұнда да Ташиевтердің фирмалары «қаймағын» қалқып алып отырған. Сұранысқа ие мазут пен дизельді «Region Oil» және Таймурас Ташиевтің «MOC Group» компаниялары иемденген,.

Бір ғана мысал: «Region Oil» «Кыргызнефтегаздан» 466 миллион сомға мазут сатып алып, оны халықаралық трейдерлерге ғана емес, қайтадан «Кыргыз Petroleum Company» зауытына (яғни мемлекеттің өзіне) сатып отырған. «Әкесінен алып, қызына сату» деген гениалды схема осылай жұмыс істеген. Ал нарықта өтпейтін, төмен сапалы А-80 бензині ғана басқа ірі мұнай трейдерлеріне қалдырылған.

Қазіргі таңда бұл схемалар бойынша салықтық тексерулер мен тергеу амалдары жүріп жатыр. Алдын ала есептелген жалпы шығын көлемі 4 миллиард 175 миллион сомнан асады,. Көптеген «делдал» компаниялар кеңселерін жауып, ізін суытқан, ал бұрынғы басшылар тұтқаны көтермейді.

Бұл оқиға – мемлекеттік байлықты «өзінікі» санағандардың қалай еркінсіп кеткенінің көрінісі. Біз мұнай саласындағы мұндай айла-шарғыларға қызығушылық танытпаған сайын, осындай манипуляциялар көбейе береді. Төрт миллиард сомнан астам шығын – бұл біздің үнсіздігіміз бен бейжайлығымыздың құны. Схемалар бәріне белгілі болғанда ғана өміршеңдігін жояды. Сондықтан, мемлекет байлығының әділ бөлінуін талап ету – әрбір азаматтың міндеті.