Назарбаев неліктен Қазақстанның ең бай 50 адамның қатарына кірмей қалды?

Уақыт өтсе де, Forbes тізіміндегі бай қазақстандықтардың тізімдегі өзгеріс аз. Бұл рейтингте біреу көтерілсе, ал біреу, керісінше, позицияларын жоғалтты. Бірақ ең таңғаларлығы, IT саласының жаңа бет-бейнесі емес, сол тауар магнаттарын көруге болады.

Orda.kz редакциясы Қазақстанның ең бай адамдарының Forbes рейтингі пандемияға дейін және одан кейін қаншалықты өзгергенін, сондай-ақ елдегі және әлемдегі саяси жағдайдың активтерді капиталдандыруға қалай әсер еткенін білуге ​​шешім қабылдады.

Қазақстандық рейтингі басқа елдердегі байлар тізімінен мүлде бөлек. Негізінен, біздің бизнесмендер шикізат өнеркәсібінде – мұнай, пайдалы қазбалар мен металдар саласында табыс тапты. Ал бай қазақстандықтар да бірнеше банктерге, финтектерге және кондитер фабрикаларына иелік етеді. Айта кету керек, кәсіпкердің активтеріндегі әр түрлі салалар неғұрлым көп болса, оның капиталы соғұрлым мол.

Биыл әлемдегі ең бай адам Джефф Безосты тұғырдан ығыстырған Tesla және SpaceX негізін қалаушы Илон Маск болды. Қазір Amazon негізін қалаушы екінші орында. Үздік үштікті сән үйінің иесі және косметикалық алпауыт Бернар Арно және оның отбасы табан тіреді. Көшбасшылардың әрқайсысы жаңа технологиялар мен электронды платформалар туралы өздерінің білімдерін пайдалана отырып, өз империясын құрды. Сонымен қатар, Chocofamily сияқты қазақстандық жобалар әзірге өз иелеріне ТОП-50-ге енуге және «жаңа ақша» мәртебесін алуға мүмкіндік бермеді.

Қазақстандық байлар тізіміндегі тағы бір ерекшелік – сенімгерлік басқару: олигархтар мемлекеттік қызметке кіріп, активтерді басқаруды басқа адамдарға береді. Міне, Елбасының үлкен қызы Дариға Назарбаева мәжілістегі депутаттық қызметтен кеткеннен кейін Forbes тізіміне қайта оралды. 2013 жылы ол 13-ші орында болды. Содан бері бірінші президент қызының активтері 584 миллион долларға дейін өсті. Бірақ ол он үшінші орында тұр.

Фото: Сенат

Алматы әкімі Ерболат Досаевтың бизнесінде де жағдай осындай. 2014 жылы ол ТОП-50 бай қазақстандықтардың тізімінде 45-ші орында болды. Оның активтері 114 миллион долларға бағаланды. Ол кезде Ерболат Досаев, Нұрлан Қаппаров, Берік Қаниев және Юрий Пак Ланкастер Холдингтің әрқайсысының 25 пайызына ие болды. Сондай-ақ Досаевқа «Қазинвестбанктің» 18,38% акциясы тиесілі болды. Қазіргі әкім мемлекеттік қызметке ауысқан кезде оның барлық мүлкі сенімгерлік басқаруға берілді.

Нұрсұлтан Назарбаев неге тізімде жоқ?

OCCRP Сыбайлас жемқорлық пен ұйымдасқан қылмысты зерттеу орталығы, Kloop (Қырғызстан) және Власть (Қазақстан) жүргізген зерттеуге сәйкес, бірінші президент бірнеше қайырымдылық қорларына иелік етеді. Олар арқылы ол банктерді, телеарналарды, қонақүйлерді, сауда орталықтарын және тіпті гольф алаңын, сонымен қатар қоймаларды, макарон фабрикаларын және 100 миллион долларлық ұшақты басқарады. Олар – Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті – Елбасы қоры, Назарбаев қоры, Нұрсұлтан Назарбаев қоры, «Демеу» қоры және Елбасы қоры. Тек шамамен болжам бойынша бұл активтер ауқатты қазақстандықтар рейтингінде бірінші орынға тартылған.

Orda.kz журналисі Нұрсұлтан Назарбаевтың тізімге кірмей қалу себебін айту үшін Forbes рейтингінің редакторы Ардақ Бөкееваға хабарласты.

Редактор кәсіпкерлер өз деректерін рейтингінде жарияламау үшін оларға жиі жүгінетінін атап өтті. Бірақ бизнесмендер, керісінше, ең бай қазақстандықтардың тізіміне енгісі келетін кездер болады.

Рейтингтегі жаңа жүздер

Рейтинг жаңа тұлғаларды да қуантты, олардың бірі – Елбасының немере інісі және Болат Назарбаевтың ұлдарының үлкені – Нұрбол. Бір қызығы, оның әкесі ешқашан Қазақстанның ең бай адамдарының тізіміне енбеген, бұл оның көптеген активтеріне қарамастан, бұқаралық ақпарат құралдарында үнемі жарияланады. Оның ішінде Алматыдағы жерлер, инвестициялық, құрылыс және шыны компаниялары, сондай-ақ, соңғы кезге дейін аты аңызға айналған Алтын Орданы қоса алғанда, көтерме базарлар бар.

Нұрбол Назарбаев бұрынғы Алматы ауыр машина жасау зауытының компанияларындағы үлесін өгей шешесі Майра Құрманғалиева бастапқы иелерінен тартып алған соң, олар кейін мүлкін сот арқылы қайтарып алған соң иеленді.

Сонымен қатар, Елбасының немере інісі Болат Назарбаевтың ғимаратында орналасқан Prime Capital Invest компаниясына иелік етеді. Компания BNC Plaza-да Тимирязев 26/29 мекенжайында тіркелген. Айта кетейік, Болат Назарбаевтың аттас дерлік Prime Capital Holding компаниясы да сонда орналасқан. Ұқсас екі ұйымның бір-біріне қатысы жоқ болуы екіталай.

Сондай-ақ, Нұрбол Назарбаев, Forbes мәліметінше, тұтыну тауарларын сататын «Ush Konyr Invest Corporation» ЖШС-нің иесі. Барлық активтері оған 160 миллион доллар әкелді және рейтингте 41-ші орынға ие болды.

«Меломан» / Marwin желісінің иесі Александр Дериглазов тізімнің 48-ші қатарында. Оның активтері 102 миллион долларға бағаланды. Оның ішінде «Comfort» гипермаркеттер желісі, «Бірінші Қазақстан музыка баспасы» ЖШС, сауда ойын-сауық орталығы және Нұр-Сұлтандағы «Арсенал» кинотеатры бар.

Одан кейінгі 49-шы орында тағы бір жаңа келген – Серік Толықпаев. Ол Aitas KZ тобының негізгі акционері. Ол негізінен Өскемен және Макинск зауыттарында құс шаруашылығымен айналысады. Ол Kus&Vkus брендінің иесі. Айта кету керек, тамақ өнеркәсібінің өндірушілері ТОП-50 қатарына жақында ғана енген. Forbes оның 101 миллион доллары бар деп есептейді.

Серік Толықпаев/фото: ашық дереккөзден

Үздік 50-лікті тамақ өнеркәсібіне қатысы бар тағы бір кәсіпкер Ерлан Баймұратов аяқтады. Ол KazFoodProducts компаниясының негізгі иесі. Оның құрамына «Баян сұлу» кондитер фабрикасы мен «АзияАгроФуд» кіреді. Сонымен қатар, Баймұратовтың сақтандыру компаниясы бар және ауылшаруашылық дақылдарын өсіру және биоэтанол, бидай клейковинасы, крахмал, ұн және мал азығын өндіретін кәсіпорындардың үлесі бар. Барлығы оған 85 миллион доллар әкеледі.

Ерлан Баймұратов/фото: ашық дереккөзден

Миллиардерлер

Пандемияға, қанды қаңтар оқиғаларына және Украинадағы соғысқа қарамастан Қазақстанда долларлық миллиардерлер 2022 жылы пайда болды.

Бірінші орын, әдеттегідей, металдары мен қаржысы бар Владимир Кимге тиесілі – 5 миллиард доллар.

Владимир Ким/ ашық көздерден алынған фотосурет

Екінші орынды 3,9 миллиард доллармен Елбасының қызы мен күйеу баласы Динара мен Тимир Құлыбаевтар бөлісті. Олардың иелігінде бірнеше мұнай компаниялары, еліміздегі ең ірі банктердің бірі – Халық банкі, авиациялық және шикізаттық кәсіпорындар бар. Сондай-ақ Нұрсұлтан Назарбаев білім беру қоры. Ең қызығы, рейтингте үшінші орын жоқ. Оны ерлі-зайыптылар бірге алады.

фото: Алтай, Динара, Тимур Құлыбаевтар

Төртінші қатарда 3,2 миллиард доллармен Вячеслав Ким тұр. Өткен жылдан бері оның дәулеті айтарлықтай азайды – 1 миллиард долларға. Бұл оның бағалы қағаздарының құнының 21%-ға төмендеуіне байланысты.

Келесі қатарды 3 миллиард доллармен Kaspi.kz финтехінің иесі Михаил Ломтадзе алды.

Суретте: Михаил Ломтадзе мен Вячеслав Ким

Пандемия кезінде қонақүй қызметтеріне сұраныстың төмендеуіне байланысты Болат Өтемұратов биыл 700 миллион доллар активтерінен айырылды. Сонымен қатар, кәсіпкер «ForteBank» АҚ 89,32%, «KaR-Tel» ЖШС 25% және «Sky Mobile» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінде 49,9%, әлемнің бірнеше қалаларындағы Ritz-Carlton қонақ үйлері, ақпараттық-сараптамалық Informburo.kz порталы және  «31 арна» телерадиокомпаниясында 80% үлесі бар.

2,2 миллиард долларлық байлық Тимур Турловқа Қазақстандағы миллиардерлер тізімінде жетінші орында тұруға мүмкіндік берді. Ол финтехпен айналысады. Freedom Holding Corp инвестициялық тобының иесі. Қазақстан азаматы емес Михаил Ломтадзе мен Тимур Турловтың Forbes.kz тізіміне енуінің себебі басылымның 2021 жылы рейтингке негізгі бизнесі еліміздегі кәсіпкерлерді пайдалану туралы шешімімен байланысты.

Фото: Тимур Турлов

Ибрагимовтар отбасы сегіз миллиардерлер тізімін жабады. 2019 жылы бағалы металдармен Алижан Ибрагимов долларлық миллиардер ретінде тізімде (№5) болды. Бірақ 2020 жылы жағдай дұрыс болмай, 2,3 миллиарды 900 миллион долларға айналды. 2021 жылы оның әйелі мен балалары өз капиталын 980 миллион долларға дейін арттырды. Ал бір жылдан кейін олар қазақстандық миллиардерлердің 8-ші сатысына көтерілді.

Құрылыс

Қазақтың көптеген байлары құрылыспен айналысады. 12-ші орынды Беловичтер отбасы иеленді. Олардың активтері 705 миллион долларға бағаланады. Олар жетекші құрылыс компанияларының бірі – Базис-А.

BI Group компаниясынан Айдын Рахымбаев рейтингте 17-ші орынға ие болды. Оның компаниясы 510 миллион долларға бағаланды. Кәсіпорынның тең иелері Бауыржан Исабаев пен Асхат Омаров қазақстандық ең бай бизнесмендер тізімінде 36 және 44-орындарды иеленді.

Серік Түлбасов – TS Development, Алматыдағы Достық Плаза және Shymkent Plaza сауда орталығы, Алматы мен Шымкенттегі Cinemax кинотеатрлар желісі 42-орында. Айтпақшы, оның Smart Technologies Solutions IT-компаниясы және Start Time краудфандинг платформасы бар.

Металдар

Forbes тізімінің көпшілігінің болат компанияларында үлестері бар екеніне қарамастан, олармен тек бірнеше адам ғана айналысады.

Қара және түсті металлургия Эдуард Огайға 14-орын әкелді. «Қазақмыс корпорациясы» ЖШС-да 30% және «Қаражыра» АҚ-да бір бөлігі бар.

16-орын Олег Новачук пен оның KAZ Minerals Ltd компаниясына бұйырды. Айта кетейік, ол жақында ғана қожайын атанды. Мәміле өткен жылы аяқталды, оның бұрынғы иесі Владимир Ким болды.

Владимир Жұманбаев 48-ші орында. «Алтыналмас» пен «Бенкала майнинг» компаниясының акцияларына иелік етеді. «Ронсон-2000» ЖШС және «Вертекс Холдинг» ЖШС арқылы Goldstone Minerals компаниясын басқарады. Бірақ оның мүлкі мұнымен бітпейді, Владимир Жұманбаевтың «Наурыз» корпорациясында, «Алмалы» корпорациясында және «Интерфакс-Қазақстан» ақпарат агенттігінде үлесі бар.

Фармацевтикалық препараттар

Қайрат Итемгенов өзі үшін фармацевтика мен дамуды таңдады. Бұл бағыттар оған 298 миллион доллар әкеліп, рейтингте 24-ші орынға көтерілді. «Aqniet Group» ЖШС арқылы Europharma және ArzanPharm дәріхана желілерін басқарады.

Машина жасау

Тауар бизнесі өз иелеріне өндірістен гөрі көбірек ақша әкеледі. Демек, машина жасаумен айналысатын олигархтар 11 және 47 орындарда ғана орналасқан.

Нұрлан Смағұлов үздік ондыққа бір қадам қалды. Машина жасаумен қатар, автобөлшек әзірлеу және саудамен айналысады. Astana Group компаниясының негізін қалаушы және MEGA сауда және ойын-сауық орталықтары желісінің иесі Алматы қонақүйі оның активтері 750 миллион доллар әкелді.

Сайдулла Қожабаев – «Кентау трансформатор зауыты» АҚ, «Орал трансформатор зауыты» ЖШС, «Ақтау трансформатор зауыты» ЖШС, «Алматы электромеханикалық зауыты» ЖШС, «Электромонтаж» АҚ, «ПромЭнерго» жобалау институты және «Азия Трафо» жоғары вольтты трансформаторлық жабдықтарды шығару зауыты кіретін Шымкенттегі Alageum Group компаниясының негізгі иесі.

ТОП-50 Қазақстанның ең бай бизнесмендері

Қаржыгер Расул Рысмамбетов Orda.kz тілшісіне берген сұхбатында қазіргі рейтинг елдегі экономикалық жағдайды толықтай көрсететінін айтты. Негізгі компаниялардың құрамы айтарлықтай өзгерген жоқ, бірақ кейбірінің жаңа иелері бар.

– Біріншіден, ресурстарға негізделген экономика, екіншіден, әртараптандыру өткен жылдардан бері артып келе жатқанын көріп отырмын. Михаил Ломтадзе мен Тимур Турлов пайда болды – бұл өздерін жасаған адамдар. Тамақ өнеркәсібіне келетін болсақ, бұл Қазақстанда азық-түлікпен, азық-түлік өнімдерімен және шикізатты өсірумен айналысудың барған сайын қызық болып бара жатқанын көрсетеді. Тізімдегі орындардың ауысуы біреудің табысының артса, біреудің керісінше болуымен байланысты. Бірақ менің ойымша, бұл соңғы рейтинг болудан алыс, тіпті екінші тоқсанның қорытындысы бойынша ол өзгереді. Бәлкім, кейбір ауқаттылар квазимемлекеттік сектормен жасалған келісім-шарттарды қайта қарау нәтижесінде аздап кедейленетін шығар, – дейді Расул Рысмамбетов.

Қаржыгер рейтингтегі шамалы ротациялар елде ешқандай «ессіз» өзгерістердің жоқтығын көрсетеді деп қосты. Бұл Қазақстанның экономикалық жағдайының болжамдылығын көрсетеді.