Мыс балқытумен іс бітпейді: Қазақстанға дайын өнім шығаратын өндірістер қажет

Қазақстан мысын өндіріп, шетелге сатқанымен, одан жасалатын дайын тауарды қайта сатып алса, пайданың бір бөлігі сыртта қалады. Сондықтан ел үшін өндірілген металдың көлемі ғана емес, оны өңдеудің қанша сатысы өз ішімізде қалатыны маңызды. Экономист Еркін Садықов пен технология саласының сарапшысы Мейрам Атаманов мыс өнеркәсібінің болашағын осы тұрғыдан қарастыруды ұсынады, деп хабарлайды kznews.kz.

Мысқа сұранысты арттыратын салалар аз емес: электр энергетикасы, көлік, байланыс, тұрмыстық техника, компьютерлер, электр көліктері мен жаңартылатын энергия көздері. Бұлардың дамуы Қазақстан секілді шикізат қоры мол елге мүмкіндік береді. Алайда сол мүмкіндікті пайдалану үшін кен қазу мен металл сатудан әріге бару керек.

Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитеті Экономика институтының директоры, экономика ғылымдарының докторы, профессор Еркін Садықовтың айтуынша, ел дайын өнім шығаруға неғұрлым жақындаған сайын, оның бәсекеге қабілеті де артады.

Мәселе бір зауыттың табысында емес. Шикізатты терең өңдеу жолға қойылса, оған жабдық жасайтын, жөндеу жүргізетін, жүк таситын, инженерлік және өзге де қызмет көрсететін кәсіпорындар қажет болады. Энергияға, мамандар даярлауға сұраныс өседі. Сөйтіп, металлургияның айналасында өзара байланысты өндірістер қалыптасады.

Бірақ мұның бәріне арзан әрі тұрақты электр қуаты, дамыған көлік пен логистика, ілеспе өндірістер және білікті кадрлар керек. Тек балқыту пешін салумен мұндай міндет шешілмейді.

Садықов кен өндіруден бастап оны өңдеудің кейінгі сатыларына дейінгі жұмыстарды ел ішінде дамыту экономиканы көпсалалы әрі орнықты етеді деп есептейді. Ол өзара сабақтас кәсіпорындарды бір жүйеге біріктірудің мысалы ретінде Чилиді, Қытайдың Цзянси провинциясын және Германиядағы Aurubis металлургия кешенін атайды.

Қазақстанға да өз шикізат қорын, энергетикалық мүмкіндігін, географиялық жағдайын және жинақталған өндірістік тәжірибесін ескеретін үлгі қажет.

Кен өндіру өсті, ал балқыту ше?

Садықов Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың елдің өнеркәсіптік негізін нығайтып, экономикалық дербестігін қамтамасыз ету туралы ұстанымына назар аударады. Мемлекет басшысы бастапқы өңдеуден өткен өнімді экспорттап, терең өңделген тауарды сырттан сатып алу тәжірибесінен біртіндеп арылу міндетін қойған.

Мыс саласында бұл мәселенің өз тарихы бар. Қазақстандағы қолданыстағы мыс металлургиясы көбіне кеңес дәуірінде салынған кәсіпорындарға сүйенеді. Балқаш мыс балқыту зауыты 1938 жылы, Жезқазған зауыты 1970-жылдардың басында іске қосылған.

Тәуелсіздік жылдары мыс өндіру мен кен байыту көлемі айтарлықтай өскенімен, елде жаңа ірі мыс балқыту зауыттары салынбаған. Соның салдарынан шикізат өндіру оны әрі қарай өңдеу мүмкіндігінен жылдамырақ дамыған.

Ендігі міндет – ішкі өңдеу көлемін ұлғайтып, металдан дайын бұйымға дейінгі өндіріс сатыларын көбейту. Дегенмен жаңа балқыту қуаттарын іске қосу да жұмыстың бір бөлігі ғана.

Жаңа зауыттың өлшемі – шығарған тоннасы ғана емес

PhD дәрежесі бар сарапшы Мейрам Атаманов жаңа мыс балқыту кәсіпорындары концентрат экспортынан ел ішіндегі толық өндіріс тізбегіне өтуге көмектесе алады деп санайды. Бірақ заманауи зауытты тек қанша металл шығаратынына қарап бағалауға болмайды.

Ол ең алдымен экологиялық қауіпсіздікті атайды. Жаңа және жаңғыртылатын кәсіпорындарға газды тиімді тазартатын, құрамында күкірті бар қосылыстарды ұстап қалатын жүйелер қажет. Атмосфераға шығарылатын қалдықтарды автоматты бақылау және өндірістік қалдықтарды басқарудың заманауи тәсілдері де осы талаптың бір бөлігі.

Екінші мәселе – шикізатты барынша толық пайдалану. Мыс концентратының құрамы күрделі: онда негізгі металдан бөлек құнды ілеспе компоненттер бар. Сондықтан өндіріс мысты бөліп алумен шектелмей, сол компоненттерді де тиімді пайдалануға ұмтылуға тиіс.

Атаманов өндіріс қалдығын амалсыз жоғалатын материал деп емес, қайта өңдеуге болатын ықтимал шикізат деп қарастыру керектігін де атап өтеді.

Үшінші міндет – балқытудан кейінгі өндірістерді дамыту. Катодты мыс шығару толық өнеркәсіп тізбегі қалыптасты деген сөз емес. Одан кейін кабель, қорытпа, энергетикаға, электроникаға, машина жасауға және басқа салаларға қажетті бөлшектер өндіру тұруы керек.

Металдың ел экономикасына берер пайдасы осы сатыларда кеңейеді. Бір жағдайда Қазақстан кенін, концентратын немесе металын әрі қарай өңдеу үшін сыртқа жібереді. Екінші жағдайда сол шикізат өз ішіндегі бірнеше өндірістің жұмысына негіз болады.

Зауытпен бірге басқа салалар да өсуге тиіс

Екі сарапшының пікірі осы тұста тоғысады. Садықов терең өңдеуді экономиканың салаларын көбейтіп, тұрақтылығын арттырудың жолы деп қарастырса, Атаманов оған жеткізетін технологиялық талаптарды алға тартады: экологиялық қауіпсіздік, шикізатты кешенді пайдалану және металдан кейінгі өнімдерді шығару.

Толық тізбек шикізатты өңдеуден басталып, металл, материал, бөлшек және дайын өнеркәсіп өніміне дейін жалғасуға тиіс. Оған энергетика мен көлік инфрақұрылымы, технологиялық және қызмет көрсетуші компаниялар, отандық машина жасау, ғылыми ізденіс пен кадр даярлау жүйесі қатар қажет.

Сонда металлургияға салынған инвестицияның әсері зауыт аумағынан асып шығады. Инженерлер мен жұмысшыларға, жабдық пен қызметке сұраныс артып, кәсіпорын орналасқан өңір дамиды. Жинақталған білім мен тәжірибені экономиканың басқа салаларында да қолдануға болады.

Қазақстанның бастапқы артықшылығы – өз минералдық шикізат қоры бар. Оны өнеркәсіптік және технологиялық артықшылыққа айналдыру үшін заманауи өңдеу кәсіпорындарымен бірге дайын өнім өндірісін және өз инженерлік мектебін дамыту қажет.

Сол кезде мыс өндірісінің өсуі есептегі қосымша тоннамен ғана өлшенбейді. Оның артында ел ішінде жасалған жабдық, игерілген технология және ашылған жұмыс орны тұрады.