Қазақстан мысы: өндірістің толық тізбегін ел ішінде қалыптастыратын уақыт келді

Қазақстан мыс кенін өндіруден бастап, одан дайын өнім шығаруға дейінгі өндіріс тізбегін ел ішінде дамытуы керек. Қазақстандық ғалым Өмірсерік Байгенженов осындай пікір білдірді, деп хабарлайды kznews.kz.

Ол – PhD докторы, Satbayev University жанындағы О.А. Байқоңыров атындағы Тау-кен металлургия институтының Металлургия және пайдалы қазбаларды байыту кафедрасының профессоры. Ғалымның пайымынша, елдегі мыс өндірісін ұлғайтумен қатар, металды одан әрі өңдейтін кәсіпорындарды дамыту маңызды. Сонда шикізаттан алынатын қосымша құнның көбірек бөлігі Қазақстанда қалады.

Байгенженов келтірген дерек бойынша, 2025 жылы Қазақстан шамамен 1,42 млн тонна мыс кені мен концентратын экспорттаған. Бұл – едәуір көлемдегі шикізат. Шетелге сатылғаннан кейін оны металлургиялық өңдеудің келесі кезеңдері де Қазақстаннан тыс жерде өтеді.

Ғалым мыс концентратының дайын өнім емес екенін түсіндіреді. Кенді байытқаннан кейін оны әлі бірнеше сатыда өңдеу қажет. Алдымен шихта дайындалып, балқытылады, содан соң конвертерлеу, отпен және электролиттік тазарту жүргізіледі.

Құрамында бірнеше құнды компоненті бар шикізатты өңдегенде мыс алумен бірге алтын, күміс және өзге де бағалы құрамдастарды бөліп алу мәселесі шешіледі. Ал құрамында күкірті бар газдарды өңдеп, күкірт қышқылын өндіруге болады. Сондықтан концентратты экспорттағанда, ел қосымша құн қалыптастыратын кейінгі технологиялық тізбектің бір бөлігін де шетелге береді.

Осы тұрғыдан Байгенженов Балқашта жаңа мыс балқыту зауытының салынуын сала үшін маңызды қадам деп бағалайды. Үкімет бекіткен инвестициялық келісімге сәйкес, жобаға 750 млрд теңге жеке инвестиция салынады. Құрылысты 2027 жылы бастап, кәсіпорынды 2030 жылы пайдалануға беру жоспарланған.

Зауыттың жобалық қуаты жылына 300 мың тонна катодты мыс өндіруге есептелген. Бұған қоса кәсіпорын жыл сайын 10 тонна алтын, 300 тонна күміс және 1,5 млн тоннадан астам күкірт қышқылын шығаруы тиіс. Жоба аясында шамамен 1,2 мың тұрақты жұмыс орнын ашу көзделіп отыр.

Ғалым мұндай жаңа қуаттардың қажеттігін елдегі өндірістің қазіргі құрылымымен байланыстырады. Қазақстанның шикізат қоры мол, әрі ірі, заманауи кен өндіру және байыту кәсіпорындары бар. Алайда соңғы онжылдықтарда кен өндіру мен байытудың дамуы және одан кейінгі металлургиялық өңдеу арасында белгілі бір теңгерімсіздік қалыптасқан.

Бұған мыс балқыту зауыттарының тарихы да мысал бола алады. Балқаш мыс балқыту зауыты алғашқы қара мысын 1938 жылы шығарған, ал Жезқазған мыс балқыту зауыты 1971 жылы пайдалануға берілген. Содан бері бұл кәсіпорындар бірнеше рет жаңғыртылды. Соған қарамастан, жаңа әрі заманауи металлургиялық өндірістер құру қажеттігі барған сайын айқындалып келеді.

Байгенженов Қазақстан Республикасы Президентінің 2025 жылғы Жолдауында айтылған мәселеге де назар аударады. Онда тау-кен металлургия кешені ел экономикасының шамамен 8%-ын құрайтыны көрсетілген. Сонымен бірге металды терең өңдеп, одан өнім шығару арқылы саланы одан әрі өсіруге елеулі мүмкіндік бар екені айтылған. Ғалымның пікірінше, бұл мәселе мыс саласы үшін әсіресе өзекті.

Бірақ жаңа зауыт салып, катодты мыс өндірісін көбейтумен шектелуге болмайды. Байгенженовтің айтуынша, катодты мыстың өзі – терең металлургиялық өңдеуден өткен өнім. Дегенмен оны өнеркәсіп тізбегінің келесі сатысына қажет шикізат ретінде де пайдалануға болады.

Тазартылған мыстан катанка, сым, кабель және өткізгіш өнімдер, мыс құбырлар, фольга мен қорытпалар шығаруға мүмкіндік бар. Электротехникалық бұйымдар мен машина жасауға қажетті бөлшектер өндіру де осы қатарға кіреді. Бұлардың барлығы мыс тазартылып алынғаннан кейін оған қосымша құн қосады.

Сондықтан ғалым Қазақстан үшін тиімді өндіріс тізбегін кеннен бастап, прокат пен қорытпаларға дейін жеткізуді ұсынады. Бұл тізбекте кеннен концентрат, одан қара мыс, кейін анодты мыс пен катодты мыс алынады. Одан кейінгі сатыда прокат пен қорытпалар өндіріледі.

Байгенженов мұнда экономикалық тиімділікті ескеру қажет екенін атап өтеді. Осы тізбектің ел ішінде дамытуға экономикалық тұрғыдан тиімді буындары неғұрлым көп болса, Қазақстанның технологиялық және экономикалық пайдасы да соғұрлым артады.

Металлургиядағы тағы бір маңызды мәселе – шикізатты кешенді пайдалану. Заманауи кәсіпорынның тиімділігі тек қанша мыс өндіргенімен өлшенбейді. Шикізат құрамындағы құнды компоненттердің қаншалықты толық алынғаны да маңызды.

Сондай-ақ өңдеудің аралық кезеңдерінде пайда болатын өнімдерді қайта өңдеу, шлакпен және басқа қалдықтармен бірге кететін металл шығынын барынша азайту қажет. Екінші реттік ресурстарды пайдалану да өндіріс тиімділігіне әсер етеді. Бұған қоса өнім шығаруға жұмсалатын материал мен энергия көлемін төмендету керек.

Ғалым келтірген Үкімет дерегіне сәйкес, Балқаштағы жаңа жоба Қазақстандағы мыс өндірісін жылына 800 мың тоннадан асыруға ықпал етуі тиіс. Байгенженов мұны сала ауқымын едәуір өзгертетін қадам деп санайды.

Оның пікірінше, Қазақстан минералдық шикізат қоры ұлғайған сайын шикізат пен концентрат экспорты да автоматты түрде өсе беретін үлгіден біртіндеп ауысуы қажет. Кен өндіру көлемінің артуымен қатар байыту, металлургия және металдарды терең өңдеу де дамуы керек. Отандық машина жасау мен материалтану салаларының ілгерілеуі де осы үдеріспен бірге жүруге тиіс.

Байгенженов Қазақстанда бұған қажетті негізгі алғышарттар бар екенін жазады. Олар – шикізат қоры, жұмыс істеп тұрған металлургия мектебі, ғылыми және инженерлік кадрлар, сондай-ақ жылдар бойы жинақталған өндірістік тәжірибе.

Ендігі міндет – осы мүмкіндіктерді ел ішіндегі өндірісті дамытуға пайдалану. Ғалымның пайымынша, шикізат экспорт көзі болумен қатар, Қазақстанда жаңа технологиялардың, заманауи кәсіпорындардың, білікті мамандарға арналған жұмыс орындарының негізіне айналуы керек. Қосылған құны жоғары өнім де елдің өзінде жасалуға тиіс.