2026 жылғы 30-31 қазанда Шанхайда өткен Жаһандық деректер экожүйесі конференциясы (Global Data Ecosystem Conference 2026 - GDEC 2026) осы бағыттағы маңызды алаңға айналды. Қазақстан аталған халықаралық іс-шараға арнайы шақырылған серіктес ретінде қатысты. Бұл екі мемлекет арасындағы қарым-қатынаста деректер экономикасының стратегиялық маңызы артып келе жатқанын көрсетеді, деп хабарлайды kznews.kz
Конференцияның ашылуында Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы елде деректер нарығын қалыптастыру тәсілдерін таныстырды. Агенттік Қазақстандағы деректер экономикасын дамыту бағытындағы жұмыстарға жетекшілік етеді.
31 қазанда Astana Data Exchange (ADX) және Shanghai Data Exchange (SDE) деректер өнімдерін екі платформада бір мезгілде орналастыруға бағытталған алғашқы бірлескен жобаны жүзеге асыруға кірісті. Бұл бастама деректер жеткізушілеріне өз өнімдерін Қазақстан мен Қытай нарықтарына қатар ұсынуға мүмкіндік береді.
Ынтымақтастыққа салалық қауымдастықтар, мемлекеттік кәсіпорындар, сондай-ақ қаржы және ақпараттық технологиялар саласында жұмыс істейтін жеке компаниялар қосылды. Олар деректер нарығын дамыту, цифрлық экономиканы зерттеу және «ақылды қала» жобаларын іске асыру бағытындағы ортақ бастамаларға қатысады.
Шанхай деректер қызметтерін жеткізушілер қауымдастығының атқарушы директоры әрі Shanghai Data Exchange биржасының бас сарапшысы Лу Юн мен Astana Data Exchange бас директоры Сәрсен Жаңабеков сенімді деректерге қол жеткізу бизнестің бәсекеге қабілеттілігін арттыратынын атап өтті.
Әсіресе жасанды интеллект құралдарын әзірлеу, цифрлық қызметтерді дамыту және жаңа нарықтарға шығу кезінде сапалы әрі сенімді ақпараттың маңызы зор. Сарапшылардың пікірінше, Қазақстан мен Қытай осы ресурстарды шекарааралық деңгейде қауіпсіз пайдалануға мүмкіндік беретін ортақ тетіктерді қалыптастыруға мүдделі.
Аталған ынтымақтастық екі елдің цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект саласындағы байланысын нығайтуға бағытталған ауқымды жұмыстың бір бөлігі саналады. Қазақстан–Қытай цифрлық көпірі бастамасы (Kazakhstan-China Digital Bridge Initiative) цифрлық сауданы кеңейтіп, екі мемлекеттің цифрлық экономикаларын өзара байланыстыруды көздейді.
Қазақстан үшін бұл бастама елдің цифрландыру саласында қол жеткізген жетістіктеріне негізделеді. Қазір мемлекет өнеркәсіп кәсіпорындары мен мемлекеттік мекемелер қалыптастыратын деректердің экономикалық әлеуетін тиімді пайдалану жолдарын қарастырып жатыр.
Егер Қазақстан мен Қытай өзара сенімге негізделген ортақ ережелер аясында ұлттық деректер биржаларын байланыстыра алса, бұл тәжірибе басқа мемлекеттер үшін де үлгі бола алады. Мұндай тәсіл халықаралық деңгейде деректерді қауіпсіз, ашық және тиімді алмасуға жол ашады.
Цифрлық үкіметтен деректер экономикасына: Қазақстанның жаңа бағыты
Қазақстан мемлекеттік қызметтерден бастап күнделікті банк операцияларына дейінгі көптеген саланы цифрландырған елдердің қатарына кіреді. Бүгінде мемлекеттік қызметтердің 90 пайыздан астамы онлайн қолжетімді. Ал БҰҰ-ның 2024 жылғы электрондық үкіметті дамыту индексінде Қазақстан 193 мемлекеттің арасында 24-орынға ие болды.
Қолма-қол ақшасыз төлемдер де елдің цифрлық дамуының маңызды көрсеткішіне айналды. 2025 жылы Қазақстандағы жеке тұлғалардың төлемдері мен ақша аударымдарының 98,3 пайызы қолма-қол ақшасыз жүзеге асырылды.
Ендігі міндет — қалыптасқан цифрлық инфрақұрылымды экономиканың жаңа мүмкіндіктеріне айналдыру. Қазақстан жасанды интеллектіні қолдану аясын кеңейтіп, деректерді экономикалық ресурс ретінде пайдалануға басымдық беріп отыр.
Digital Qazaqstan стратегиясы 2029 жылға дейінгі ұлттық басымдықтарды айқындайды. Олардың қатарында жасанды интеллектіні экономиканың түрлі салаларына енгізу, сондай-ақ мемлекеттік шешімдер қабылдау кезінде деректерді кеңінен пайдалану бар.
Сонымен қатар «Жасанды интеллект туралы» заң жасанды интеллект жүйелерін әзірлеу мен қолданудың құқықтық негіздерін белгілейді.
2026 жылғы шілдеден бастап күшіне енген Қазақстанның Цифрлық кодексіне сәйкес, ұйымдар тіркелген платформалар арқылы деректер өнімдерімен алмаса алады. Бұл ретте деректерді ұсынушылар оларды пайдалану шарттарын өздері белгілейді. Ал алмасуға шығарылатын өнімдердің құрамында жеке тұлғаны сәйкестендіруге мүмкіндік беретін дербес деректер болмауға тиіс.
Қазақстан деректерді экономикалық актив ретінде бағалаудың құқықтық және әдістемелік негіздерін де қалыптастырып жатыр. Осы бағытта мемлекеттік органдар мен мемлекеттік кәсіпорындардың иелігіндегі деректер өнімдерінің құнын бағалау әдістемесі қабылданды.
Бұл тәжірибе деректерді тек ақпарат көзі ретінде емес, нақты экономикалық құндылығы бар актив ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Қытай мұндай нарықты қалыптастыруға ертерек кіріскен мемлекеттердің бірі. 2019 жылы ел деректерді өндіріс факторларының бірі ретінде таныды. Содан бері деректерді пайдалану ережелері әзірленіп, арнайы биржалар желісі құрылды және деректерге қатысты құқықтарды тіркеудің ұлттық жүйесі енгізілді.
Қытайдың Ұлттық деректер әкімшілігі жасанды интеллект модельдерін оқытуға арналған салалық деректер жиынтықтарын әзірлеуді де қолдайды.
Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан мен Қытай арасындағы цифрлық көпір жасанды интеллект саласындағы бірлескен жобаларды дамытуға берік негіз қалыптастыра алады. Деректерге қауіпсіз қол жеткізудің ортақ ережелері қабылданған жағдайда, екі елдің зерттеушілері мен компаниялары бірлескен ақпараттық ресурстарды пайдаланып, жасанды интеллект модельдерін оқыта алады.
Бұл өз кезегінде кеңірек нарыққа арналған жаңа цифрлық өнімдер мен қызметтерді әзірлеуге мүмкіндік береді.
Astana Data Exchange пен Shanghai Data Exchange серіктестігі қалай жүзеге асады?
Қазақстан мен Қытай арасындағы цифрлық көпірдің нақты мысалдарының бірі — Astana Data Exchange пен Shanghai Data Exchange арасындағы ынтымақтастық.
Екі ұйым 2025 жылы стратегиялық серіктестік туралы келісімге қол қойған. Бұл құжат деректер өнімдерін бірлесіп орналастыруға және екі елдің цифрлық нарықтарын өзара байланыстыруға негіз қалады.
Astana Data Exchange — Қазақстанның Цифрлық кодексіне сәйкес ұлттық тізілімге енгізілген платформалардың бірі. Ол ұйымдарға деректер өнімдерін орналастыруға, қажетті ақпаратты іздеуге және өзара алмасуға мүмкіндік береді.
Ал Shanghai Data Exchange трансшекаралық деректер алмасу саласындағы жетекші орталықтардың бірі саналады. Платформа халықаралық жеткізушілерді Қытайдағы сатып алушылармен байланыстырып қана қоймай, қытайлық компаниялардың деректер өнімдерін шетел нарықтарына шығаруға көмектеседі.
2026 жылы Shanghai Data Exchange Қытайдың ұлттық жүйесі аясында деректерге қатысты құқықтарды тіркеуге уәкілеттік алған үш мекеменің бірі болды.
Қазіргі уақытта KoDATA компаниясын қоса алғанда, 11 халықаралық жеткізуші өз өнімдерін Astana Data Exchange платформасында орналастыруға дайындалып жатыр.
Олардың өнімдері бизнес туралы ақпаратты, қаржы саласын, теңіз тасымалдары мен логистиканы, ғылыми зерттеулерді және жасанды интеллектіні қамтиды.
Мұндай серіктестік қазақстандық компаниялар үшін де жаңа мүмкіндіктер ашады. Атап айтқанда, отандық деректер жеткізушілері өз өнімдері мен қызметтерін Қытай нарығына ұсына алады.
Олардың қатарында біріктірілген және иесіздендірілген деректер негізінде әзірленетін нарықтық талдау өнімдері болуы мүмкін.
Мысалы, қытайлық тұрмыстық техника өндірушісі Қазақстанның қай өңірінде белгілі бір тауар түріне сұраныс жоғары екенін анықтағысы келеді делік. Арнайы деректер қызметі оған осы ақпаратты жекелеген сатып алушылардың түбіртектерін немесе жеке сауда операциялары туралы мәліметтерді жарияламай-ақ ұсына алады.
Осылайша, деректер нарығы компанияларға тұтынушылар сұранысын зерттеуге, жаңа нарықтарды бағалауға және коммерциялық шешімдерді нақты ақпаратқа сүйеніп қабылдауға көмектеседі.
Қытайдың деректер активтері саласындағы тәжірибесі екі ел ынтымақтастығының келесі кезеңіне де негіз бола алады.
Мәселен, Astana Data Exchange пен Shanghai Data Exchange деректер өнімдерінің құнын бағалау және оларға қатысты құқықтарды тіркеу тәсілдерін өзара келісе алады.
Мұндай жүйе қалыптасқан жағдайда, банктер деректерге қатысты құқықтарды несие бойынша кепіл ретінде пайдалануға болатынын бағалай алады. Бұл деректердің қаржы нарығындағы экономикалық актив ретіндегі әлеуетін арттыруы мүмкін.
Сонымен қатар ортақ деректер кеңістігінде серіктестер құпия ақпаратты кімнің және қандай мақсатта пайдалана алатынын алдын ала келісіп белгілей алады.
Ал құпиялылықты сақтайтын есептеу технологиялары (confidential computing) бастапқы деректерді жария етпей-ақ, оларды бірлесіп талдауға мүмкіндік береді.
Мұндай тәсіл деректердің қауіпсіздігін қамтамасыз ете отырып, олардың экономикалық құндылығын пайдалануға жағдай жасайды.
Цифрлық деректер сауда мен инвестицияға қалай әсер етеді?
Қазақстан мен Қытай арасындағы деректер алмасу жүйесінің дамуы екіжақты сауда мен инвестициялық ынтымақтастықты кеңейтуге ықпал етуі мүмкін.
Қытай кеденінің мәліметіне сәйкес, 2025 жылы екі мемлекет арасындағы тауар айналымы 48,7 миллиард АҚШ долларына жетті.
Екі ел өзара сауда көлемін 100 миллиард долларға жеткізуді мақсат етіп отыр. Осы міндетті жүзеге асыруда деректер нарықтарының дамуы маңызды рөл атқара алады.
Атап айтқанда, тексерілген ақпаратпен қауіпсіз алмасу шекаралық тексерулерді жеңілдетіп, кедендік рәсімдерді жеделдетуге мүмкіндік береді.
Мысалы, импорттаушы компания жеткізушінің ресми тіркелгенін, тауардың шыққан елін немесе өнім сертификатының жарамдылығын цифрлық деректер арқылы тексере алады.
Ал қытайлық экспорттаушы қазақстандық дистрибьюторға тауарды несиеге бермес бұрын оның сауда тарихын зерделей алады. Бұл іскерлік тәуекелдерді бағалауға және серіктестер арасындағы сенімді нығайтуға көмектеседі.
Деректер экономикасының мүмкіндіктері тек халықаралық саудамен шектелмейді.
Мәселен, Алматыда жаңа дүкен ашуды жоспарлаған сауда компаниясы тұрғындардың қозғалысы туралы жинақталған деректерді пайдаланып, қаланың әр ауданындағы адам ағынын салыстыра алады.
Осы ақпарат негізінде кәсіпкер сауда нүктесін орналастыруға қолайлы аумақты анықтап, инвестициялық шешім қабылдай алады.
Демек, деректерді тиімді пайдалану бизнестің нарықты зерттеу, тәуекелдерді басқару және инвестицияларды жоспарлау мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Болашақта деректер биржаларының жаһандық желісі қалыптасса, мемлекеттер мен компаниялардың сенімді ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі арта түсуі ықтимал.
Бұл ретте деректерді ұсынушылар өз ақпаратын кімнің, қандай мақсатта және қандай шарттармен пайдалана алатынын бақылау құқығын сақтайды.
Егер мұндай ережелер халықаралық деңгейде нақты белгіленіп, олардың орындалуы қамтамасыз етілсе, басқа мемлекеттер де ортақ деректерді өздерінің жасанды интеллект құралдарын әзірлеуге, цифрлық қызметтерді дамытуға және сауда-инвестициялық байланыстарды кеңейтуге пайдалана алады.
Осылайша, Қазақстан мен Қытай арасындағы цифрлық көпір екіжақты технологиялық ынтымақтастық жобасы ғана емес, халықаралық деректер нарығын қалыптастыруға ықпал ете алатын бастама ретінде қарастырылып отыр.