Экономист Қазақстанның мыс өнеркәсібіндегі басты мәселені атады

Қазақстанда мыс кенін өндіру көлемі бірнеше есе артқанымен, оны өңдеу саласы бұл өсімге ілесе алмай отыр. Экономист Жанат Нұрғалиев отандық мыс өнеркәсібінің басты мәселесін түсіндірді, деп хабарлайды kznews.kz.

Сарапшы бұл жағдайды Қазақстанның «мыс парадоксы» деп атады. Оның айтуынша, мыс кенін өндіру төрт есе артса, дайын мыс шығару әлдеқайда баяу өскен.

«Тау-кен металлургиясы саласындағы тәжірибем мен экономикалық білімім өндіріс экономикасының ерекшеліктерін жақсы түсінуге мүмкіндік береді. Бүгінде Қазақстанның мыс өнеркәсібі алдында маңызды міндет тұр. Біз кен өндіруді арттырып қана қоймай, оны өңдеуді де қарқынды дамытуымыз керек. Сонда қосымша құнның басым бөлігі елімізде қалыптасады», деп жазды экономист.

Нұрғалиев бұл мәселенің өзектілігін Премьер-министрдің Балқашқа сапарымен байланыстырды.

Үкімет басшысына Қаратас кен орнындағы геологиялық барлау жұмыстары мен Балқаш мыс балқыту зауыты таныстырылды. Жылына 300 мың тонна катодты мыс өндіретін жаңа кәсіпорын жобасы да көрсетілді.

Үкіметтің баспасөз қызметінің мәліметінше, Балқаш мыс балқыту зауыты 1938 жылдан бері жұмыс істейді. Қазір ол Қазақстандағы катодты мыс өндірісінің шамамен 51 пайызын қамтамасыз етеді.

2026 жылы «Қазақмыс» компаниясы зауытты жаңғыртуға 21,8 миллиард теңге инвестиция салып жатыр. Ал 2030 жылға қарай Балқашта құны 750 миллиард теңге болатын тағы бір зауыт салу жоспарланған.

«Премьер-министрдің Балқашқа сапары кезінде сала алдында тұрған үш негізгі міндет қатар көрінді. Олар жаңа кен қорларын табу, жұмыс істеп тұрған металлургиялық өндірісті сақтау және жаңа қуаттарды іске қосу», деп түсіндірді Нұрғалиев.

Экономистің айтуынша, осы сапар мыс өнеркәсібіне қатысты жаңа ережелер талқыланып жатқан кезеңмен тұспа-тұс келді.

Қазір мыс концентратын өңдеу тарифін анықтау әдістемесі мен экспорттық баж салығын енгізу мүмкіндігі қарастырылып жатыр.

«Мемлекет өсіп келе жатқан шикізат қорын ел ішіндегі өңдеу өнеркәсібімен қалай байланыстыру керегіне жауап іздеп отыр. Бұл мәселенің неге дәл қазір өзекті болғанын статистикадан анық көруге болады», деп жазды сарапшы.

Нұрғалиев Ұлттық статистика бюросының 36 жылдық деректерін салыстырған.

1990 жылдан 2025 жылға дейін Қазақстанда 2,12 миллиард тонна мыс кені өндірілген. Осы кезеңде 13,7 миллион тонна тазартылған мыс шығарылған.

Бірақ кен өндіру мен дайын мыс шығару көлемі бірдей қарқынмен өспеген.

«Соңғы он жылда, яғни 2016 жылдан 2025 жылға дейін 1,26 миллиард тонна мыс кені өндірілді. Бұл 36 жылда өндірілген барлық кеннің 59 пайызы. Ал осы он жылда 4,4 миллион тонна тазартылған мыс шығарылды. Бұл жалпы көлемнің небәрі 32 пайызы», деп түсіндірді экономист.

1990 жылы Қазақстан 38,5 миллион тонна мыс кенін өндірген. 2010 жылдардың ортасына дейін жыл сайын шамамен 30 миллионнан 40 миллион тоннаға дейін кен алынған.

Нұрғалиевтің айтуынша, жағдай 2016 жылы күрт өзгерген. Елдің шығысында және Павлодар облысында жаңа ірі кен орындары іске қосылған.

Соның нәтижесінде 2025 жылы мыс кенін өндіру көлемі 163,7 миллион тоннаға жетті. Бұл 1990 жылғы көрсеткіштен 4,3 есе көп.

«Мыс кенін өндіру географиясы да түбегейлі өзгерді. Қазір Абай және Павлодар облыстары елдегі барлық мыс кенінің төрттен үшіне жуығын өндіреді», деп жазды Нұрғалиев.

Ал ондаған жыл бойы негізгі өндіруші болған Қарағанды және Ұлытау облыстарының үлесі азайған.

2015 жылы бұл өңірлер елдегі мыс кенінің 62 пайызын өндірген. Қазір олардың үлесі 24 пайызға дейін төмендеген.

Бірақ экономист бұл облыстарда кен өндіру көлемінің өзі де артқанын атап өтті. Яғни жалпы өндірістің өсуіне жаңа ірі кен орындарының іске қосылуы әсер еткен.

Дайын мыс өндіруде жағдай мүлде басқаша қалыптасқан.

1990 жылы Қазақстан 365 мың тонна тазартылған мыс шығарған. 1990 жылдан 2015 жылға дейін орташа жылдық көрсеткіш 358 мың тонна болған.

Осы кезеңде жылдық өндіріс көлемі бірде-бір рет 453 мың тоннадан аспаған.

«2016 жылы мыс кенін өндіру бірден 85 пайызға артты. Ал дайын мыс шығару небәрі 3,5 пайызға өсті. Яғни өндіріс 394,6 мың тоннадан 408,4 мың тоннаға ғана жетті», деп түсіндірді сарапшы.

2025 жылы Қазақстандағы зауыттар 471,8 мың тонна тазартылған мыс өндірген. Бұл 1990 жылғы көрсеткіштен шамамен 1,3 есе көп.

Ал елдегі тарихи рекорд 2020 жылы тіркелген. Сол жылы Қазақстан 477 мың тонна тазартылған мыс шығарған.

«2020 жылы қол жеткізілген рекорд содан бері жаңарған жоқ. Металлургияның географиясы да айтарлықтай өзгермеді. Дайын мыс өндірісінің негізгі бөлігі әлі күнге дейін Қарағанды және Ұлытау облыстарында шоғырланған», деп жазды экономист.

Нұрғалиевтің айтуынша, соңғы он жылда Қазақстанның мыс өндіретін өңірлері айтарлықтай өзгерген. Бірақ дайын металл шығаратын кәсіпорындардың орналасуы мен өндірістік қуаты мұндай қарқынмен дамымаған.

Дегенмен сарапшы өндірілген кен мен дайын мыс көлемін тікелей салыстыру дұрыс емес екенін ескертті.

«Кеннен дайын мыс алу үшін алдымен оны байытып, концентрат өндіру қажет. Оның үстіне әр кен орнындағы мыстың мөлшері әртүрлі. Сондықтан кен мен дайын металдың көлемін тікелей салыстыруға болмайды. Бірақ ұзақмерзімді көрсеткіштер шикізат өндірісі өңдеу саласынан әлдеқайда жылдам дамығанын көрсетеді», деп түсіндірді Нұрғалиев.

Экономистің пікірінше, Қазақстан соңғы он жылда мыс кенін өндіру бойынша үлкен жетістікке жеткен. Ендігі міндет осы шикізатты ел ішінде өңдейтін кәсіпорындарды дамыту.

«Жұмыс істеп тұрған зауыттар 2020 жылғы рекордты әлі жаңарта алмады. Осы уақыт ішінде жаңа ірі металлургиялық қуаттар да пайда болған жоқ. Сондықтан қосымша өндірілген шикізаттың едәуір бөлігін Қазақстанда өңдейтін орын әзірге жеткіліксіз», деп жазды ол.

Сарапшы бұл мәселені шешу үшін жаңа өндірістік жобалар қолға алынып жатқанын атап өтті.

Балқашта 2030 жылға қарай жылына 300 мың тонна катодты мыс шығаратын жаңа зауыт салу жоспарланған.

«KAZ Minerals» компаниясы да Ақтоғай кен орнының маңында осындай қуаттағы мыс балқыту зауытын салуды көздеп отыр.

Бұған қоса, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындар жаңғыртылып, геологиялық барлау жұмыстары кеңейтіліп жатыр.

Бірақ Нұрғалиевтің пікірінше, жаңа зауыттар салудың өзі барлық мәселені шеше алмайды.

«Жаңа зауыттарды тұрақты шикізатпен қамтамасыз ету қажет. Ал қолданыстағы металлургиялық кәсіпорындарға өндірісті жаңғыртуға инвестиция салатындай жағдай жасалуы керек. Кен өндіруші компанияларға да мыс концентратын сатудың түсінікті әрі бәсекеге қабілетті шарттары қажет», деп түсіндірді сарапшы.

Экономист осы себепті мыс концентратын өңдеу тарифі мен экспорттық баж салығы мәселесі талқыланып жатқанын айтты.

Оның пікірінше, мемлекет соңғы он жылда әртүрлі қарқынмен дамыған кен өндіру және өңдеу салаларын өзара байланыстырудың тиімді жолын табуы керек.

«Қазақстан мыс кенін өндіру бойынша үлкен өсімге қол жеткізді. Енді кезек оны өңдеуге келді. Ел ішіндегі металлургияны қаншалықты тиімді дамыта алатынымызға көп нәрсе байланысты. Қазақстандық мыстан түсетін қосымша құн өз елімізде қалыптаса ма, әлде шетелде қала ма деген мәселенің жауабы да осыған тіреледі», деп түйіндеді Жанат Нұрғалиев.