«Біреуге – мал қайғы, біреуге – жан қайғы» дейді қазақ, ал мемлекет үшін ең үлкен қайғы – экономиканың дағдарысы. Себебі бүгін таратылған әр теңге ертеңгі өсімнің дәні ме, әлде желге ұшқан қауыз ба, оны уақыт таразылайды. Жалпы мемлекеттік субсидия жайлы әңгіме басталса, ел ішінде екіұдай пікір қоса еріп жүретіні өтірік емес, бірі оны «тұралап қалғанға сүйеу» десе, екіншісі «аяққа тұсау» дейді. Мұны kznews.kz порталы сараптап көрді.
Қазақстанда агроөнеркәсіп кешенін қолдауға жыл сайын қомақты қаржы бөлінеді. Сандарды сөйлетсек: 2024 жылы республикалық және жергілікті бюджеттер есебінен ауыл шаруашылығын субсидиялауға шамамен 500 млрд теңгеге жуық қаражат қарастырылған, оның ондаған миллиард теңгесі тұқым, тыңайтқыш, пестицид құнын арзандатуға, мал шаруашылығын дамытуға бағытталған. Мәселен, бір ғана Ақмола облысында агросекторға 46 млрд теңгеден астам субсидия бөлінгені жарияланды, мұның бәрі сөнген үмітті тірілткендей көрінеді, өйткені ауыл – елдің күретамыры екенін жоққа шығара алмаймыз.
Алайда «тегін нәрсенің құны жоқ» деген сөз тағы бар. Экономика ғылымдарының кандидаты Рахым Ошақбаевтың сұхбаттарында субсидияның тиімділігі ашықтық пен есептілікке тәуелді екенін айтып, «нарық заңын алмастыратын әмбебап құрал жоқ, субсидия уақытша демеу болуы тиіс» деген пікір білдірген. Ал сарапшы Айдархан Құсайынов «кәсіпкер табысын нарықтан емес, бюджеттен іздей бастаса, бұл – қауіпті белгі» деп ашық айтқан еді.
Шынында да, соңғы жылдары ауыл шаруашылығы өнімдерінің жалпы көлемі өскенімен, еңбек өнімділігі дамыған елдермен салыстырғанда бірнеше есе төмен күйінде қалып отыр. Дүниежүзілік банк деректері Қазақстандағы бір ауыл шаруашылығы қызметкерінің жылдық өнімділігі кейбір Еуропа елдерімен салыстырғанда 3–4 есе аз екенін көрсетеді, демек, қаржы бар, бірақ құрылымдық өзгеріс баяу. «Су бар жерде тал өседі» десек те, суарудың өзі жүйелі болмаса, тамыр шіриді.
Субсидия тек ауылда емес, өнеркәсіпте, көлік логистикасында, өңдеуші секторда да бар. 2023 жылы квазимемлекеттік секторды қоса алғанда, экономиканы қолдауға триллион теңгеден астам қаржы бағытталған. Адам шошырлық сома, иә? Бұл бір жағынан кәсіпорындарды тығырықтан шығарса, екінші жағынан бюджетке қарап бой түзейтіндерді қалыптастырады. Себебі оңай келген ақша оңай игеріледі, ал бәсекенің ыстығына күймеген бизнес ширай қоймайды.
Дегенмен, «жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын» дегендей, субсидияның нақты нәтиже берген тұстары да жоқ емес. Ең үлкен мысал ретінде құс фабрикалары мен сүт-тауар фермаларының саны артқанын, кей өңірлерде қайта өңдеу кәсіпорындары ашылғанын, экспорт көлемі ұлғайғанын айтуға болады. Дұрыс бағытталған қолдау жаңа өндіріс ошақтарын тұтатты, мұны жоққа шығару әділетсіз болар еді.
Былай қарасаңыз, проблема мөлшерде емес, межеде. Қаржының көптігі емес, қайтарымы маңызды. Бірақ «қазаннан қақпақ кетсе, иттен ұят кететінін» ұмытпағанымыз абзал. Бақылау мен талдау әлсіресе, субсидия сыбайлас жемқорлықтың көлеңкесін ұзартады. Осыған дейін де тексерістерде миллиардтаған теңгенің мақсатсыз жұмсалғаны анықталғаны ел есінде. Осындай толассыз тұжырымдардан кейін де «субсидия – даму құралы ма, әлде тәуелділік тетігі ме?» деген сауалдың жиі қойылуы заңды.
Мемлекеттік қолдауды да пайдалана білгеннің кәсібі өрге домалап, мақсаттары айқындала түседі. Егер ол уақытша тірек болып, саланы аяққа тұрғызса – құт, ал егер мәңгілік балдаққа айналса – тұсауға айналмақ. Сондықтан арба сынбай, өгіз өлмей тұрғанда, субсидияны мақсатты, ашық әрі нәтижеге байлап беру – бүгінгі экономикалық саясаттың ең үлкен сындарының бірі. Өйткені елдің ертеңі бюджетке телмірген экономикада емес, бәсекеге қабілетті, өз күшімен еңсесін тіктеген нарықта жатыр.