Домой Жаңалықтар Назарбаевтың американдық кеңесшісі мұнай өндірісіндегі сәтсіздіктерді жайып салды

Назарбаевтың американдық кеңесшісі мұнай өндірісіндегі сәтсіздіктерді жайып салды

0
304

АҚШ-тан келген Назарбаевтың бұрынғы кеңесшісі Қазақстанда орын алған мұнай  мәмілерінің қорытындылары туралы айтып берді. Бұл туралы шетел басылымдарынан Orda.kz сайты аударма жасады.

Марқұм Джеймс Гиффен көзі тірі кезінде Нұрсұлтан Назарбаевпен алғашқы кездесуі туралы айтып, республиканың мұнай жобаларының қорытындыларына баға берді.

Сіз кімсіз, Гиффен мырза?

Джеймс Гиффен — тоқсаныншы жылдары Назарбаевтың кеңесшісі болған американдық азамат. Ол ел тәуелсіздігінің алғашқы кезеңдерінде Қазақстанға әлемдік мұнай компанияларын тартуға көмектескен.

2003 жылы Гиффен «Қазақгейт» деп аталатын қылмыстық істің фигурантына айналды. Ол Қазақстан Үкіметіне аса ірі көлемде пара берді және алды деген күдікке ілінген.

Гиффенді бұрынғы КСРО-да жұмыс істеген ең ықпалды американдықтардың бірі деп атауға болады. КСРО мен АҚШ үкіметтерінен басқа ол ЦРУ-мен де өте тығыз байланыста жұмыс істеген.

Гиффен жеті жыл күдікті деп саналды. Кейін ЦРУ жеңілдіктер жасап, судьяға құпия құжаттармен танысуға мүмкіндік берді. Көп ұзамай Гиффен босатылды, тек кішігірім заң бұзушылықтар үшін айыппұлдар төледі.

«Гиффен мырза АҚШ Үкіметі үшін маңызды ақпарат көзі және қырғи қабақ соғыс кезінде Кеңес Одағымен және оның басшылығымен құпия байланыс арнасы болды», – деді судья пули айыпталушының еңбегін меңзеп.

«Қазақгейттен» кейін Гиффен сирек сұхбат беретін болды. Ол өмірінің сексен бірінші жылында 2022 жылы 29 қазанда қатерлі ісіктен қайтыс болды. Оның сұхбаты 2022 жылдың желтоқсанында жарияланды.

Гиффеннің Елбасының кеңесшісі ретіндегі жұмысы туралы

«Мен президент Назарбаевтың кеңесшісі ретінде Қазақстанның ірі мұнай жобаларын талдау мен келіссөздерді қадағалап отыруым керек еді. Ешкім ешқашан ресми түрде менің басты адам екенімді ашық айтқан емес.

Қазақтар үшін мұны қазақтар ғана жасауы керек еді. Біз тек кеңесші рөлін атқардық. Бірақ іс жүзінде біз төрт негізгі жоба – Теңіз, Қарашығанақ, Қашаған және КҚК құбыры бойынша келіссөздерге жауапты болдық»

Гиффеннің айтуынша, бұл төрт бағыт Қазақстанның негізгі инвестициялық жобалары болды. Олардан басқа тағы он бес-он алты мұнай жобасы қолға алынған. Осы орайда Гиффен республиканың мұнай және газ министрлігімен бірлесіп жұмыс істеген.

Назарбаев туралы алғашқы әсер

Джеймс Гиффен Нұрсұлтан Назарбаевпен алғашқы кездесуі туралы айтып берді.

«Мен оны Джон Кеннеди әуежайында 1990 жылы шілдеде Америка Құрама Штаттарына Кеңестік Қазақстан Республикасының Президенті ретінде келген кезде кездестірдім».

Гиффен 1990 жылы маусымда Буш пен Горбачевтің кездесуі болатынын түсіндірді. Олар КСРО-ның жедел экономикалық даму жоспарына және бірінші теңіз келісіміне де қол қойылды. Бұл 1990 жылы 2 маусымда болған оқиға еді.

Гиффен Джон Кеннеди әуежайынан Назарбаевты Нью-Йорк штатындағы Вестчестер округіндегі үйіне апарғанын айтады. Оған Гиффен АҚШ-тың ірі корпорацияларының басшыларына тиесілі зәулім үйлерді көрсеткен. Американдықтың айтуынша, бұл адамдар Қазақстанға инвестиция салуға мүдделі болуы мүмкін. Басқаша айтқанда, кеңесші ҚР Тұңғыш Президентіне жақын арада кіммен қарым-қатынас жасаған тиімді екенін айтып, ақпарат берген.

Бірақ бұдан кейін не болды?

«Бірнеше күннен кейін біз Калифорнияға Шевронмен, содан кейін АҚШ-тың басқа қалаларына кездесулерге үшін ұшып кеттік. Осы рейстер кезінде мен оны өзіне ұнайтын бірнеше шотланд вискиімен таныстыруға мүмкіндік алдым. Сонымен бірге ол маған Америка Құрама Штаттарының Мемлекеттік және жеке секторына байланысты түрлі сұрақтар қойды.

Мысалы, ол «қала Үкіметі, округ Үкіметі, штат үкіметі және федералды үкіметтің айырмашылығы неде?» деп сұрады. Бақытымызға орай, мен заңгер болғандықтан оның кейбір сұрақтарына жауап бердім. Осының бәрі арқылы біз өте жақсы досқа айналдық».

«Маған досыңның кім екенін айт, Мен саған кім екеніңді айтамын»

2003 жылы Джеймс Гиффеннің Джон Кеннеди әуежайында ұсталғаны белгілі. Ол полицияға жеткізіліп, Уотергейт жанжалынан кейін қабылданған Шетелдегі сыбайлас жемқорлық туралы заңды бұзды деп айыпталды. Бұл Штаттар тарихындағы АҚШ азаматына қарсы жасалған Шетелдегі пара алу туралы ең күрделі іске айналды. Бірақ Назарбаев темір торға тоғытылған Гиффенге не деді?

«Маған қарсы сот ісі басталған кезде мен Президенттен келесі хабарламаны алдым:» Сен менің досым едің. Сен менің досымсың. Сіз әрқашан менің досым боласыз. Сен менің отбасыма қамқор боласың, ал мен сенікіне қамқор боламын».

Назарбаевтың жолдауы сот талқылауы кезінде Гиффеннің жауабына әсер етті ме? Мұнай кеңесшісінің айтуынша, бәрі әлде оңайырақ болған екен.

«Біздің Стратегиямыз өте қарапайым болды. Мен тек АҚШ үкіметінің шенеуніктеріне осының бәрін өздері бастағанын айттым. Мен оны қиындататын ештеңе жасаған жоқпын. Мен мақала жазған жоқпын. Мен ешқандай  мәлімдеме жариялаған жоқпын».

Гиффен: Қазақстан өзінің мұнай өнімдерімен айналысты

Гиффен Қазақстандағы үш ірі жобадағы делдал ретіндегі рөлін атап көрсетеді. Ол бүкіл құбырды салуда маңызды рөл атқарғанын мақтан тұтты. Бірақ, көріп отырғаныңыздай, бәрі жоспар бойынша болған жоқ.

Мұнай кеңесшісінің айтуынша, басқа екі маңызды құбыр арқылы ешқандай прогресс болмаған. Нәтижесінде Қазақстан өндіруге тиіс нәрсені өндірмегені анықталды.

«Менің Президент Назарбаевпен соңғы кездесуім 2003 жылдың 21 наурызында өтті. Осы кездесу барысында Мен оған Қазақстанның барлық үш ірі мұнай жобасының дұрыс емес екенін айттым.

Шын мәнінде, қазақстандықтар жобалардан 40 жыл ішінде (мұнай бағасына байланысты) бір триллион доллар алуы керек еді. Алайда, қазір олар 500 миллиард доллардан аспайтын деңгейде жұмыс істеп жатыр.

Қазақстан осы қырық жыл ішінде қол жеткізетін есептік пайданың елу пайызын жоғалтып алды»

Гиффеннің айтуынша, бүгінгі таңда ірі қазақстандық мұнай жобалары беруі тиіс жұмыстардың жартысын ғана өндіреді. Бұрынғы президент кеңесшісінің айтуынша, Үкіметке ақша жетіспейді.

Мұнай алыптары Қазақстандағы келісімдерді неліктен және қалай орындамады?

«1999 және 2000 жылдары мұнай компаниялары келісімдерді дұрыс орындамағаны белгілі болды. Олар қулыққа көшіп, мемлекетті алдамақ болған. Мәселен, олар Каспий қайраңында алғашқы мұнай өндіруі керек болған. Қиындықтар осы кезден басталды.

2004 жылы өндірілуі керек болған мұнай алғашқы рет он бір жылға кешігіп, 2016 жылы алынды.

Елдегі осындай жағдайға байланысты Гиффен мырза бір нәрсе ғана өкінген екен.

«Мен сот процестеріне байланысты аяғымды мұнай компанияларының жұтқыншағында тиімді ұстай алмағаныма өте өкінемін. Мұнай компаниялары қазақстандық мемлекеттік бюрократиямен бірге бәрі ойдағыдай жүріп жатқандай көрінгенімен, шын мәнінде барлығы олай болған жоқ.

Егер біз қазақстандық мұнай жобаларымен жағдайды жақсы жағынан өзгертсек, бұл басқа да қазақстандық мемлекеттік ұйымдардың мәселелерін шешуге мүмкіндік берер еді. Мысалы, Қазақстанда Мен барлық салаларды (әскери, Ұлттық қауіпсіздік, экономикалық, әлеуметтік және т.б.) алға қарай жылжытуға тырыстым. Біз зейнетақы жүйесін (ядролық қарудан гөрі күрделі) іске қосуға тырыстық»
Э

Гиффен: Назарбаев менен аулақ жүруге тырысады

Мұнай кеңесшісі барлық өзгерістерден кейін Нұрсұлтан Әбішұлымен тағы бір рет кездесуге қарсы болмайтынын айтты. Алайда ол кезде бұл қиын міндет болып көрінді.

«Егер ол қаласа, мен оны көрер едім, бірақ ол меннен аулақ жүргісі келеді.Мен одан алған соңғы хабарлама Қазақстанның Америка Құрама Штаттарындағы елшісі арқылы жіберілген еді. Бірақ президент Назарбаев өткен жылдың ақпан айында осында келіп, маған Қазақстан елшісінен хабар жолдады. Хатта ол өзінің ізгі тілектерін жеткізген» — деді Гиффен.

Фото: azattyq.org