Презентация слайд: Қазақ мәдениеті

0
8
Advertisement

Қазақ мәдениеті

1. Қазақ мәдениеті

2. Қазақ мәдениетінің бастаулары
*Әлемдік мәдениет ырғақтарын анықтаған соң, қазақ
мәдениетіне тоқталайық. Қазақтар — Қазақстан
Республикасының негізгі тұрғындары, әлемдегі жалпы
саны 16 миллионнан асады, исламдық суперөркениеттің
солтүстік шығыс жағын мекендейді, діні жағынан
ханифиттік мағынадағы мұсылман сунниттер, Алтай тіл
бірлестігінің түрік тобының қыпшақ топтамасына жатады.
IKAZ.KZ – ашық мәліметтер порталы
3.
Бұл мәдениетті түсіну
мақсатында алдымен оны
кеңістік өрісі мен уақыт
ағынында қарастырып,
кейін қазақ мәдениетінің
типтік ерекшеліктерін
айқындайық. Қазақ
мәдениеті еуразиялық
Ұлы дала көшпелілерінің
мұрагері болып табылады.
Сондықтан осы ұлттық
мәдениетті талдауды
номадалық (көшпелілік)
өркениет
ерекшеліктерінен
бастайық.

4. Көшпенділер өркениеті
* Әрбір
ұлттық
мәдениет
бос
кеңістікте
емес,
адамдандырылған қоршаған ортада әрекет етеді. Мәдени
кеңістік оқшау, мәңгіге берілген енші емес. Ол тарихи
ағынның өрісі болып табылады. Мәдени кеңістіктің маңызды
қасиеті — оның тылсымдық сипаты. Мысалы, «ата қоныс»
ұғымы көпшелілер үшін қасиетті, ол өз жерінің тұтастығының
кепілі және көршілес жатқан мекендерге де қол сұғуға
болмайтындығын мойындайды. Қауымдық қатынас мекендер
егемендігінен туады. Ата қоныстың әрбір жағрафиялық
белгілері халық санасында киелі жерлер деп есептелінеді,
яғни қоршаған орта киелі таулардан, өзен- көлдерден,
аңғарлар мен төбелерден, аруақтар жататын молалардан т.б.
тұрады. Олардың қасиеттілігі аңыз-әпсаналарда, жырлар мен
көсемсөздерде
болашақ
ұрпақтарға
мұра
ретінде
қалдырылған.

5.
*Белгілі бір парасаттылық,

ізгілік, ұстамдылық,
интуициялық жоғары қабілеттері
жоқ адамдар қатал далада өмір
сүре алмас еді. Кеңістікке
үйлесімді мәдениетте адам мен
табиғаттың арасында «қытай
қорғаны» тұрған жоқ. Керісінше,
мәдениет олардың арасындағы
нәзік үндестікті (гармонияны)
білдіретін дәнекер қызметін
атқарады. Қазақтың төл
мәдениетінде экологиялық
мәселе әдептіліктік жүйесіндігі
обал және сауап деген
ұғымдармен тікелей
байланыстырылды.
6.
*Табиғат
аясындағы мәдениетті қатып-сеніп қалған,
өзгеріссіз әлем дейтін пікірлер де әдебиетте жиі
кездеседі. Алайда, бұл осы мәдениетке тынымсыз
қозғалыс тән екендігін аңғармаудан туады. Шексіз далада
бір орында тоқталып қалу көшпелілік тіршілікке сәйкес
келмейді. Ол мезгілдік, вегитациялық заңдылықтарға
бағынып, қозғалыс шеңберінен шықпайды. Әрине бүл
қозғалыс негізінен қайталанбалы, тұрақты сипатта
болады. Қуаң даланы игеру табиғатты өзгертуге емес,
қайта оның ажырамас бір бөлігіне айналуға бағытталған.
Яғни, адам табиғат құбылыстарына тәуелді болып
қалады.

7. Көшпенділердің жол серігі
* Енді қарастырып отырған

өркениеттің кеңістікті игеру
құралдарына тоқталып өтейік. Бұл
жерде ең алдымен көшпелілер
өміріндегі жылқының ерекше бір
қызметіне назар аударған жөн.
Жылқыны адам еркіне көндіру
арқылы адамзат кеңістікті меңгеру
ісінде үлкен қадам жасады.
К.Ясперстің пікірі бойынша,
тағылықтан өркениетке өтуде жер
суару жүйелерін жасаумен,
жазудың ашылуымен, этностардың
пайда болуымен қатар жылқыны
пайдалана білу адамзат үшін өте
маңызды болды.
8.
*Жылқыны пайдалана білу шектелген кеңістіктен бүкіл
әлемді игеруге бағытталған қадам еді. Бұл әртүрлі
мәдениеттердің сұхбаттасуына мүмкіндік берді. Әрине,
бұл сұхбаттасу көптеген жағдайда зорлық-зомбылық
арқылы жүзеге асқанын ұмытпаған да жөн.
*Сонау көне заманнан халықтар солтүстіктен оңтүстікке,
шығыстан батысқа қарай (немесе керісінше) қозғалыста
болған. Белгілі болжам шумерліктердің Қосөзен
аңғарына Орталық Азиядан келгенін, үндігерман
тайпаларының оңтүстікке жылжып, Үндістан, Иран,
Грекияға енгенін, түрік тайпаларының Кіші Азияны
жаулап алғанын көрсетеді.

9. Музыка тарихына шолу
* Бірінші кезең — Біздің заманымызға
дейін III ғасыр мен біздің
заманымыздың VI ғасыры аралығы.
Бұған сақ заманынан бастап, көне
түркі тайпаларының қиял-ғажайып
тақырыптарға арналған күйлері,
жорық сарындары, айтулы батыр,
дана ару, ерге серік қанатты пырақат, киелі жан-жануарлар туралы өте
ертеден келе жатқан күйлер сарыны
жатады. Мәселен, «Қос мүйізді
Ескендір», «Көк төбет», «Көк бөрі»,
«Шыңырау», «Аққу», «Сарын», «Өгіз
өлген», «Тарғыл бұқа», «Боз іңген»,
«Боз айғыр» сияқты күй-сарындар.
Бұл күй-сарындар міндетті түрде
аңыз-әңгімелермен қосарланып
жүреді.

10.
*Екінші кезең — оғыз-қыпшақ күйлері (VI—XII
ғасырларда). Бұған Қорқыттың күйлері — «Қорқыт»,
«Тарғыл тана», «Ұшардың ұлуы», «Желмая», қазір аты
белгісіз сазгерлердің «Абыз толғауы», «Саймақтың сары
өзені», «Айрауықтың ащы зары», т. б. күйлер жатады.

11.
* Үшінші
кезең — ноғайлы дәуірінің күй-жырлары (XIII—XVI
ғасырларда). Бұл кезде ауызша және әуенмен айтылатын
батырлық, ғашықтық — «Алпамыс», «Қобыланды», «Қамбар
батыр», «Ер Тарғын», «Едіге», «Қырымның қырық батыры»,
«Орақ—Мамай» сияқты жырлар туған. Дәл осы заманда Сыпыра
жырау, Асан қайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіздердің
өлең-жырлары дүниеге келген. Осы жырлардың бәрінің шыпшырғасын шығармай сақтап қалған — тек қазақ халқы. Өйткені
«Қазақ» атауы орныққанға дейінгі ортақ жиынтық атау —
«ноғайлы елі» деген жұртқа, негізінен, қазақ ру-тайпалары
кірген еді. Ноғайлы заманының музыкалық мұрасына «Ақсақ
құлан», «Жошы ханның жортуылы», «Шора батыр», «Әмір ақсақ»,
«Қамбар күйі», Асан қайғының «Ел айырылған», Қазтуғанның
«Сағыныш» сияқты күйлері жатады.

12.
* Төртінші кезең — Жоңғар шапқыншылығы кезеңі (XVII—XVIII
ғасырларда). Оған: «Елім-ай» әні, «Қаратаудың шертпесі»,
«Қалмақ биі», «Беласар», «Абылайдың қара жорғасы», т.б. күй,
әндермен қатар сол заманғы қазақ батырлары жөніндегі жырдастандарды жатқызуға болады.

13.
*Бесінші
кезең — XVIII—XIX ғасырларда және XX
ғасырдың басында туған музыкалық мұраларымыз.
Оған: Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Тоқа,
Сейтек сияқты күйшілер күйлерін, Біржан сал, Ақан
сері, Мұхит, Абай, Мәди, Балуан Шолақ, Жаяу Мұса,
Ыбырай, Майра, Кенен Әзірбаев, Жамбыл, т.б.
әндерін жатқызуға болады.

14.
Назарларыңызға
рахмет!!!

Ең соңғы жаңалықтарды KzNews.KZ телеграм каналынан оқи аласыз! Телефоныңызға тікелей келетін ақпаратқа жазылыңыз. 

 
Загрузка...

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
мұнда сіздің атыңызды енгізіңіз