Өнім сапасы саласындағы анықтамалар | туралы қазақша

0
137

Қазіргі заманғы нарықтық экономикаға көшу жағдайында кәсіпорындар мен ұйымдардың дамуын қамтамасыз етуге байланысты проблемалар арасында өнімнің, жұмыстар мен қызметтердің сапасы мен бәсекеге қабілеттілігін арттыру проблемасы басты және шешуші болып табылады. Алдағы жылдары ең жоғары еңбек өнімділігін ғана емес, сонымен қатар өнімнің жоғары сапасын, жаңалығын және бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ете алатын кәсіпорындар жақсы жағдайда болады.

Сапаны басқару саласында пайдаланылатын ұғымдар мен терминдер халықаралық және Ұлттық стандарттармен айқындалады. ИСО 8402-94 халықаралық стандарты сапа бойынша терминдерді белгілейді,олардың мәнін және 9000 «сапа жүйесі» сериялы ИСО стандарттарында қалай қолданылатынын түсіндіреді. Сапа-бұл объектінің белгіленген және болжамды қажеттіліктерді қанағаттандыру қабілетіне қатысты сипаттамаларының жиынтығы. Нысан-бұл жеке сипатталуы және қаралуы мүмкін, яғни бұл тек өнімді ғана емес, сонымен қатар қызметті немесе процесті, ұйымды немесе тұлғаны қамтитын кең ұғым. Өнім қызметтің немесе процестің нәтижесі ретінде қарастырылады. Өнімде қызметтер, жабдықтар, өңделетін материалдар, бағдарламалық қамтамасыз ету және т. б. болуы мүмкін. Өнімнің сапасы-бұл мақсатына сәйкес белгілі бір қажеттіліктерді қанағаттандыруға жарамдылықты білдіретін қасиеттердің жиынтығы. Мұнда өнім пайдалы қасиеттерге ие және қоғамдық немесе жеке сипаттағы қажеттіліктерді қанағаттандыруға арналған еңбек қызметі процесінің материалдандырылған нәтижесі ретінде қарастырылады.

Еңбек нәтижелері болуы мүмкін овеществленными (шикізат, материалдар, техникалық құрылғылар, азық-түлік өнімдері және т. б.) және неовеществленными (энергия, ақпарат). Төменде қарастырылатын терминдер мен ұғымдар тек еңбектің жалпы нәтижелеріне ғана жатады. Өнімнің қасиеті оның сапасының бастапқы сипаттамасы болып табылатындығын ескере отырып, онымен байланысты ұғымдар мен терминдерді қарастырайық. Өнімнің қасиеті-бұйымды жасау, пайдалану немесе тұтыну кезінде көрінетін объективті ерекшелік. «Пайдалану» термині пайдалану процесінде өз ресурсын жұмсайтын, ал «тұтыну» оны пайдалану кезінде өзі жұмсалатын өнімге жатады. Өнімнің қасиеттерін қарапайым және күрделі деп бөлуге болады, мысалы: бұйымның сенімділігі күрделі қасиет болып табылады, ол оның қарапайым қасиеттерімен — тоқтаусыз, берік, жөндеу жарамдылығымен және сақталуымен байланысты. Өнімнің белгісі оның кез келген қасиеттерінің немесе жай-күйінің сапалық немесе сандық сипаттамасы болып табылады. Сапалы белгілерге материалдың түсін, бұйымның пішінін, бетінде коррозияға қарсы немесе декоративтік жабынның бар болуын, бұйымның бөлшектерін бекіту тәсілін (дәнекерлеу, тойтару), техникалық құрылғыларды баптау немесе реттеу тәсілін (қолмен дистанциялық, жартылай автоматты) жатқызуға болады. Сапалық белгілер балама сипатта болуы және тек екі өзара ажыратқыш нұсқасы болуы мүмкін, мысалы, бөлшектерде қорғаныш жабынының болуы немесе болмауы, ақаулардың болуы немесе болмауы.

Тігін бұйымдарында өзара алмастырылатын жіптерді пайдалану: мақта — мата, армирленген, лавсан немесе капронды-көп нұсқалы сапалы белгі. Сандық белгі өнімнің параметрі болып табылады және оның сапа көрсеткіштерінің бірі болуы мүмкін. Өнім сапасының көрсеткіші-өнімнің бір немесе бірнеше қасиеттерінің, оның сапасын құрайтын, оны құрудың, пайдаланудың және тұтынудың белгілі бір шарттарына қатысты қаралатын сандық сипаттамасы.

Өнім сапасының көптеген көрсеткіштері оның параметрлерінің функциялары болып табылады. Осылайша, бұрғыштың ұзақ мерзімділік көрсеткіші басқару лентасының еніне (геометриялық параметр) және бұрғылау материалының механикалық сипаттамасына (құрылымдық параметрлерге) байланысты. «Белгі», «параметр», «өнім сапасының көрсеткіші» қарастырылған ұғымдар олардың арасындағы өзара байланысты анықтауға мүмкіндік береді. Өнімнің белгісі сапалық және сандық сипатқа ие. Сапалы белгі балама (еківариантты) және көпвариантты болуы мүмкін. Сандық белгі (өнім параметрі) геометриялық параметр, құрылымдық параметр және т.б. болуы мүмкін, өнім сапасының көрсеткіші болып табылады. Сапа көрсеткіштерінің номенклатурасы өнімнің тағайындалуына байланысты және оның сапа деңгейін бағалау мүмкіндігін қамтамасыз ететін қасиеттерінің сандық сипаттамаларымен анықталады. Сапа көрсеткіштерінің атауы және сандық мәні бар.

Өнім сапасын бағалау бойынша шешілетін міндеттердің сипатына байланысты көрсеткіштерді әртүрлі белгілер бойынша жіктеуге болады. Сипатталатын қасиеттер саны бойынша: бірлі-жарым, комплексті, интегралды көрсеткіштер бөлінеді. Сипатталатын қасиеттер бойынша: тағайындау, сенімділік, үнемділік, эргономикалық, эстетикалық, технологиялылық, стандарттау және біріздендіру көрсеткіштері, патенттік-құқықтық, экологиялық, қауіпсіздік, тасымалдау. Өрнектеу тәсілі бойынша: табиғи бірліктерде және құндық көріністе. Жіктелудің келтірілген негізгі белгілерінен және сапа көрсеткіштерінің топтарынан басқа сипатталатын қасиеттердің біртектілігі (функционалдық, ресурс үнемдеуші, табиғат қорғау) және сипатталатын қасиеттерді ұсыну нысаны (абсолюттік, салыстырмалы, үлестік) сияқты пайдаланылады.

Бірлі-жарым көрсеткіштер өнімнің қасиеттерінің бірін сипаттайды. Өнім бірлігіне де, біртекті өнім бірліктерінің жиынтығына да қатысты болуы мүмкін, мысалы: бұйымның істен шығуға (сағатқа) істелген жұмысы, отынның меншікті шығыны (г/л.с.), қуаты (л. с.), қозғалыстың ең жоғары жылдамдығы (км/с).

Кешенді көрсеткіштер бірнеше қарапайым қасиеттерді (топтық көрсеткіштерді) немесе бірнеше қарапайым (жалпыланған көрсеткіштерді) тұратын бір күрделі сипаттайды.
Кешенді көрсеткіштің мысалы ретінде бұйымның дайындық коэффициенті қызмет ете алады, ол екі қасиетті — тоқтаусыз және жөндеуге жарамдылықты, материалдарға, конструкцияға, сән және т. б. бағыттарына сәйкес келетін киім сапасының кешенді көрсеткіші.
Көрсеткіштердің бірлі-жарым және кешенді болып бөлінуі өнімнің қасиеттерінің қарапайым және күрделі болып бөліну шарттылығына байланысты шартты болып табылады.

САПАНЫҢ интегралдық көрсеткіштері өнімді пайдаланудан немесе өнім бірлігін тұтынудан алынатын жиынтық пайдалы әсердің белгілі бір уақыт ішінде оны құру мен пайдалануға арналған жиынтық шығындарға қатынасын, яғни оны сол уақыт ішінде пайдалануды қамтамасыз етуді көрсетеді.

Мысалы, дайындықтың қасиетіне қатысты жөндеу жарамдылығының қасиеті қарапайым болып табылады, бірақ бұл мүлдем емес, салыстырмалы түрде, себебі бұйымды қалпына келтірудің орташа уақыты істен шығуды табуға кететін уақыттың орташа шығынын және істен шығуды жоюға кететін уақыттың орташа шығынын қамтиды. Демек, салыстырмалы коэффициентінің дайын бұйымдар көрсеткіші орташа уақыты қалпына келтіру бұйымдар ретінде қарастыруға болады бірлік, қатысты орта кететін уақытты жерін анықтау бас тартуға және орта уақыт шығынын жою үшін бас тартуға — кешенді.

Өндірістік-техникалық мақсаттағы өнімнің сапасын бағалау кезінде сипаттаушы қасиеттері бойынша топтастырылған көрсеткіштер неғұрлым кең қолданылады. Мақсаты көрсеткіштері негізгі функцияларды анықтайтын өнімнің қасиеттерін сипаттайды, оларды орындау үшін арналған және оның қолданылу саласын айқындайды. Олар функционалдық және техникалық тиімділік көрсеткіштеріне бөлінеді (станоктың өнімділігі, матаның беріктігі); конструктивтік (габариттік өлшемдері, жинақтылық және өзара алмастыру коэффициенттері); құрам мен құрылым көрсеткіштері (кокстегі күкірттің пайыздық құрамы, қышқылдардағы қоспалардың шоғырлануы).
Сенімділік көрсеткіштері тоқтаусыз, ұзақ уақыт, жөндеуге жарамдылық және сақтау қасиеттерін сипаттайды.

Тоқтаусыз қызмет көрсету бұйымның тоқтаусыз жұмыс істеу мүмкіндігін немесе тоқтаусыз жұмыс істеу мүмкіндігін, істен шығудың қарқындылығын, орташа жұмыс істемеуіне дейін байқалатын кейбір жұмыс істеуді немесе кейбір жұмыс істеуді үздіксіз сақтау қасиетін көрсетеді.

Жөндеуге жарамдылық-бұл бұйымның қасиеті, оның істен шығуының, зақымданудың пайда болу себептерін анықтау және жөндеу және техникалық қызмет көрсету жолымен олардың салдарын жоюдың алдын алуға икемділігі болып табылады. Жөндеу жарамдылығының бірлі-жарым көрсеткіштері жұмысқа қабілетті жай-күйді қалпына келтіру ықтималдығы, қалпына келтірудің орташа уақыты болып табылады, бұйымның өнімділігі сапа көрсеткішінің берілген мәніне дейін қалпына келтірудің орташа уақытымен және қалпына келтіру деңгейімен сипатталады.

Сақтау-өнімнің жарамды және жұмысқа қабілетті, сақтауға және тасымалдауға жарамды жай-күйін сақтауға және тасымалдауға жарамды қасиеті, сақтаудың бірлі-жарым көрсеткіштерімен сақтаудың орташа мерзімі және белгіленген сақтау мерзімі болуы мүмкін.
Беріктігі-техникалық қызмет көрсету мен жөндеудің белгіленген жүйесі кезінде шекті жағдай басталғанға дейін бұйымның жұмысқа қабілеттілігін сақтау қасиеті. Орташа ресурс, орташа қызмет ету мерзімі ұзақ мерзімділіктің бірлі-жарым көрсеткіштері болып табылады.
«Ресурс» ұғымы бұйымның жұмыс істеуі бойынша ұзақ мерзімдікті сипаттау кезінде, ал «қызмет ету мерзімі» — күнтізбелік уақыт бойынша ұзақ мерзімдікті сипаттау кезінде қолданылады.

Эргономикалық көрсеткіштер — бұл «адам — бұйым — пайдалану ортасы» жүйесін сипаттайтын және адамның гигиена, антропометриялық, физиологиялық және психологиялық қасиеттерінің кешенін ескеретін көрсеткіштер, ал келесі топтар бөлінеді: Гигиеналық (жарықтандыру, температура, сәулелену, діріл, Шу), Антропометриялық (бұйым конструкциясының адам денесінің өлшемі мен нысанына сәйкестігі, адам салмағының бөлінуіне сәйкестігі); Физиологиялық (бұйым конструкциясының адамның Күштік және жылдамдық мүмкіндіктеріне сәйкестігі); Психологиялық (бұйымның ақпаратты қабылдау және өңдеу мүмкіндіктеріне сәйкестігі).

Үнемділік көрсеткіштері бұйымды өндіру мен пайдалануға (тұтынуға) арналған материалдық, отын-энергетика және еңбек ресурстары шығындарының деңгейі бойынша жетілдіруді айқындайды. Бұл ең алдымен өзіндік құн, сатып алу бағасы және тұтыну бағасы, рентабельділік және т. б.

Эстетикалық көрсеткіштер бұйымның ақпараттық-көркемдік мәнерлілігін (түпнұсқалығы, стильдік сәйкестігі, сәнге сәйкестігі), форманың ұтымдылығын (форманың мақсатқа сәйкестігі, конструктивтік шешімі, дайындау технологиясының ерекшеліктері және қолданылатын материалдар), композицияның бүтіндігін (пластикалығы, графикалық бейнелеу элементтерінің ретке келтірілуі) сипаттайды.

#Өнім #сапасы #саласындағы #анықтамалар

Рақмет ретінде жарнаманы баса кетіңіз