Мораль функция ұғымы құрылым | туралы қазақша

0
3

1.Мораль, ұғым, оның функциялары. Адам-өзін шектей алатын адам. Біз жаппай шектеулер әлемде өмір сүреміз: мұны істеу мүмкін емес,сол іс-әрекет жануар үшін жаман немесе зұлымдық болып табылады. Адам және адам қоғамы адам өзін шектеуді үйренгенде пайда болды. Бірінші заңдар ата — аналар мен балалар арасында, аға-інілері мен апа-қарындастары арасында, жалпы жақын туыстар арасында некелесуге тыйым салатын заңдар болды. Адамдар мұндай некелер қан араласуға және шығуға әкеледі деп байқады. Жануарларда мұндай шектеулер жоқ. Содан кейін кісі өлтіруге, ұрлыққа, зорлық-зомбылыққа тыйым салатын заңдар пайда болды. Бұл қоғамда мұндай құбылыстар жоқ — кісі өлтіру, зорлық-зомбылық, адамдық қадір-қасиетін кемсіту, ұрлық, сатқындық сияқты құбылыстар жоқ дегенді білдірмейді. Бірақ адамдар бұл заттардың бәрін айыптайды, және кез келген соңғы кінәрат ол жаман екенін біледі және бұл айыптаудан қорқады. Мұндай шектеулерсіз адам өмірі мүмкін емес еді. Адам, демек, моральдің пайда болуымен бірге пайда болады.
Мораль — бұл нормалар, мінез-құлық ережелері, моральдық заңдар, әдет-ғұрыптар жиынтығы, адамдар, әдетте, өз еркімен бағынады және әрбір қоғамда кез келген әрекет туралы айтуға болады-ол жақсы немесе жаман, мейірімді немесе зұлым. Мораль адамнан адам болуды, жануарға дейін түспеуді, басқа адамдарды құрметтеуді, жақсылық жасауды, зұлымдық емес, өз іс-әрекеттерінде сүйіспеншілікті басшылыққа алуды, бір-біріне көмектесуді, ата-бабаларын құрметтеуді және т. б. талап етеді.

Мораль-бұл осы қоғамда қабылданған жақсылық пен жамандық ұғымдарына, әділ және әділетсіз ұғымдарға сәйкес адамдар ережелерінің арасындағы қарым-қатынастардың сипатын анықтайтын адамгершілік талаптардың (нормалардың, қағидаттардың) жиынтығы.

Мораль (латын moralis – адамгершілік; mores – адамгершілік) адам мінез-құлқын нормативтік реттеу тәсілдерінің бірі, қоғамдық сананың ерекше нысаны және қоғамдық қатынастардың түрі болып табылады. Моральдің белгілі бір маңызды қасиеттері бар бірқатар анықтамалары бар.

Моральдің ерекшелігі-өмірдің барлық салаларында (өндірістік қызмет, тұрмыс, отбасылық, тұлғааралық және басқа да қатынастар) адамдардың мінез-құлқы мен санасын реттейді. Мораль сондай-ақ топаралық және мемлекетаралық қатынастарға да таралады.

Моральдық принциптердің жалпыға ортақ маңызы бар, барлық адамдарды қамтиды, қоғамның тарихи дамуының ұзақ процесінде ( гуманизм, коллективизм, альтруизм және т.б.) пайда болатын олардың өзара қарым-қатынастары мәдениетінің негіздерін бекітеді.

Адамның кез келген әрекеті, мінез-құлқы әртүрлі болуы мүмкін (Құқықтық, саяси, эстетикалық және т.б.), бірақ оның адамгершілік жағы, моральдық мазмұны бірыңғай шкала бойынша бағаланады.

Моральдық нормалар күнделікті қоғамда дәстүр күшімен, жалпыға танылған және барлық тәртіптің билігімен, қоғамдық пікірмен жаңғыртылады. Олардың орындалуы барлығымен бақыланады.

Моральдық нормалар – бұл адамның мінез-құлқын нақты жағдайда реттейтін адамгершілік талаптар («үлкендермен сыпайы бол», «үлкенге көмектес» және т.б.).

Моральдағы жауапкершілік рухани, идеалды сипатқа ие( іс-әрекеттерді соттау немесе мақұлдау), адам түсініп, ішкі қабылдауға және соған сәйкес өзінің іс-әрекеттері мен мінез-құлқын бағыттауға және түзетуге тиіс моральдық бағалау түрінде болады. Мұндай бағалау тиісті және бос емес, лайықты және лайықсыз және т. б. туралы барлық ұғымдарға қабылданған жалпы қағидаттар мен нормаларға сәйкес келуі тиіс.

Мораль адам болмысының жағдайына, адамның маңызды қажеттіліктеріне байланысты, бірақ қоғамдық және жеке сананың деңгейімен анықталады. Қоғамда адамдардың мінез-құлқын реттеудің басқа түрлерімен қатар мораль көптеген индивидтердің қызметін келісу, оны белгілі бір әлеуметтік заңдарға бағынышты жиынтық жаппай қызметке айналдыру болып табылады.

Мораль қызметі туралы мәселені зерттей отырып, реттеушілік, тәрбиелік, танымдық, бағалау-императивтік, бағдарлы, мотивациялық, коммуникативтік, болжамдық және оның кейбір басқа да функцияларын бөліп көрсетеді. Заңгерлер үшін реттеушілік және тәрбиелік мораль функциялары аса маңызды.

Реттеуші функция моральдің жетекші функциясы болып саналады. Мораль басқа адамдардың, қоғамның мүдделерін есепке алу тұрғысынан адамның практикалық қызметін бағыттайды және түзетеді. Бұл ретте моральдің қоғамдық қатынастарға белсенді әсері жеке мінез-құлық арқылы жүзеге асырылады.

Моральдің тәрбиелік функциясы ол адам тұлғасын, оның өзіндік санасын қалыптастыруға қатысады. Мораль өмірдің мақсаты мен мәніне көзқарастың қалыптасуына, адамның өзінің қадір-қасиетін, басқа адамдар мен қоғам алдындағы борышын сезінуіне, құқықтарға, жеке адамға, басқалардың қадір-қасиеттеріне құрмет көрсету қажеттігіне ықпал етеді. Бұл функцияны гуманистік деп сипаттайды. Ол моральдың реттеушілік және басқа да функцияларына әсер етеді.

Мораль қоғамдық сананың ерекше түрі ретінде де, қоғамдық қатынастардың түрі ретінде де, қоғамдағы адам қызметін – адамгершілік қызметті реттейтін мінез-құлық нормалары ретінде де қарастырады.

Адамгершілік сана-оның идеалды, субъективті жағын білдіретін мораль элементтерінің бірі. Рухани сана адамдарға белгілі бір мінез-құлықты және іс-әрекетті олардың борышы ретінде белгілейді. Адамгершілік сана моральдық талаптарға сәйкестігі тұрғысынан әлеуметтік болмыстың түрлі құбылыстарына (іс-әрекет, оның себептері, мінез-құлықтары, өмір салты және т.б.) баға береді. Бұл бағалау мақұлдаудан немесе соттаудан, мақтаудан немесе қорлаудан, сүйіспеншіліктен және жек көруден көрінеді.

Адамгершілік сана-қоғамдық сананың нысаны және бір мезгілде жеке сананың саласы. Соңғы маңызды орынды адамгершілік сезімдерге (ар-ождан, мақтаныш, ұят, өкіну және т.б.) байланысты адамның өзін-өзі бағалауы алады.

Моральды тек моральдық (адамгершілік) санаға ғана жеткізуге болмайды.

М. С. Строгович адамгершілік пен адамгершілік сананы теңдестіруге қарсы былай деп жазды: «адамгершілік сана – бұл жақсылық пен жамандық туралы, лайықты және лайықсыз мінез-құлық туралы көзқарастар, нанымдар, идеялар, ал адамгершілік-бұл қоғамдағы іс-әрекеттерді, адамдардың мінез-құлқын, олардың өзара қарым-қатынасын реттейтін әлеуметтік нормалар».

Моральдық қатынастар адамгершілік сипаты бар қызмет барысында адамдар арасында туындайды. Олар субъектілер арасындағы әлеуметтік байланыстың мазмұны, нысаны, тәсілі бойынша ерекшеленеді. Олардың мазмұны тақырыптармен анықталады. адам кімге қатысты және қандай адамгершілік міндеттерді мойнына алады (жалпы қоғамға; бір кәсіппен Біріккен адамдарға; ұжымға; отбасы мүшелеріне және т.б.), бірақ барлық жағдайларда адам ақырында жалпы қоғамға да, оның мүшесі ретінде өзіне де моральдық қатынастар жүйесінде көрсетіледі. Моральдық қатынастарда адам субъект ретінде де, моральдық қызметтің объектісі ретінде де әрекет етеді. Мәселен, ол басқа адамдардың алдында міндетті болғандықтан, оның өзі қоғамға, әлеуметтік топқа және т. б. қатысты субъект болып табылады, бірақ бір мезгілде ол және басқалар үшін моральдық міндеттердің объектісі, өйткені олар оның мүдделерін қорғауға, оған қамқорлық жасауға және т. б. тиіс.

Адамгершілік сыпайылық моральдың объективті жағын білдіреді. Адамгершілік қызмет туралы қылықтар, мінез – құлық, олардың себептері жақсылық пен жамандықты, лайықты және лайықсыз және т.б. ажырату тұрғысынан бағаланғанда айтуға болады. Іс-әрекет: мотив, ниет, мақсат, әрекет, әрекеттің салдары. Іс – әрекеттің моральдық салдары-адамның өзін-өзі бағалауы және қоршаған ортаны бағалау.

Адамның адамгершілік мәні бар, тұрақты немесе өзгеретін жағдайларда салыстырмалы түрде ұзақ мерзімде жасайтын іс-әрекеттерінің жиынтығы мінез-құлық деп аталады. Адамның мінез – құлқы-оның моральдық қасиеттерінің, адамгершілік бейнесінің жалғыз объективті көрсеткіші.

Адамгершілік іс-әрекет тек адамгершілік жағынан дәлелді және мақсатты әрекеттерді сипаттайды. Бұл жерде шешуші болып адам басшылыққа алатын ниеттер, олардың ерекше адамгершілік себептері: жақсылық жасау, борыш сезімін жүзеге асыру, белгілі бір идеалға қол жеткізу және т. б. болып табылады.

Мораль құрылымы. Мораль моральдық нормаларды, моральдық қағидаларды, адамгершілік идеалдарды, моральдық критерийлерді және т. б. қамтиды.

Моральдық нормалар – бұл адамның қоғамдағы мінез-құлқын, оның басқа адамдарға, қоғамға және өзіне деген көзқарасын реттейтін әлеуметтік нормалар. Оларды орындау қоғамдық пікір күшімен, осы қоғамда қабылданған жақсылық пен зұлымдық, әділдік пен әділетсіздік, ізгілікті және ақау туралы ұғымдардың негізінде, тиісті және сотталған адамның ішкі нанымымен қамтамасыз етіледі.

Моральдық нормалар мінез-құлықтың мазмұнын, белгілі бір жағдайда қалай қабылданғанын, яғни осы қоғамға, әлеуметтік топқа тән мінез-құлықты анықтайды. Олар қоғамда қолданылатын және реттеуші функцияларды орындайтын басқа нормалардан (экономикалық, саяси, құқықтық, эстетикалық), адамдардың іс-әрекеттерін реттеу тәсілі бойынша ерекшеленеді. Адамгершілік күнделікті қоғам өмірінде дәстүрлердің күшімен, беделімен және билікпен барлық жалпыға танылған және қолдайтын тәртіптермен, қоғамдық пікірмен, қоғам мүшелерінің белгілі бір жағдайларда тиісті мінез-құлық туралы нанымымен жаңғыртылады.

Қарапайым әдет-ғұрыптар мен әдеттерге қарағанда, адамдар ұқсас жағдайларда (туған күнін мерекелеу, үйлену тойы, армияға шығарып салу, әр түрлі салт-жоралғылар, белгілі бір еңбек іс-әрекеттеріне әдеттер және т.б.), моральдық нормалар жалпы қабылданған тәртіптің нәтижесінде ғана орындалмай, адамның тиісті немесе ерікті емес мінез-құлықтары туралы ұғымдарында, сондай-ақ нақты өмірлік жағдайда да идеялық негіздемені табады.

Моральдық нормаларды ақылға қонымды, орынды және мақұлданатын мінез-құлық ережелері ретінде тұжырымдау негізіне қоғамда әрекет ететін нақты қағидаттар, идеалдар, жақсылық пен жамандық туралы ұғымдар және т.б. алынған.

#Мораль #функция #ұғымы #құрылым

Рақмет ретінде жарнаманы баса кетіңіз

Ең соңғы жаңалықтарды KzNews.KZ телеграм каналынан оқи аласыз! Телефоныңызға тікелей келетін ақпаратқа жазылыңыз. 

 
Загрузка...

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді енгізіңіз!
мұнда сіздің атыңызды енгізіңіз