Бүгін, 14:02
Қазақстанда ғылымды қаржыландыру көлемі жыл сайын артып келеді. Алайда Жоғары аудиторлық палатаның (ЖАП) тексерісі бюджеттен бөлінген миллиардтардың бәрі бірдей күткен нәтижеге жеткізбегенін көрсетті.
Аудит барысында 51 млрд теңгенің қаржылық заңбұзушылықтары және тағы 47 млрд теңгенің тиімсіз жоспарлануы мен пайдаланылуы анықталды. Бұл жағдай Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған «Заң мен тәртіп» қағидатының ғылым саласында қаншалықты сақталып отырғаны туралы маңызды мәселе көтереді, деп хабарлайды kznews.kz.
Ғылым – мемлекеттің стратегиялық дамуына тікелей әсер ететін маңызды сала. Сондықтан ғылыми зерттеулерге бөлінетін қаржы шығын емес, елдің болашағына салынған инвестиция ретінде қарастырылады. Алайда кез келген инвестицияның тиімділігі, ал бюджет қаражатының мақсатты әрі заңды жұмсалуы қатаң бақылауда болуы тиіс.
Жоғары аудиторлық палатаның соңғы тексерісі ғылымды мемлекеттік қаржыландыру жүйесінде елеулі кемшіліктер бар екенін көрсетті.
2022–2025 жылдар аралығында Қазақстанда ғылымға бөлінетін қаржы 122 млрд теңгеден 262 млрд теңгеге дейін өскен. Яғни төрт жыл ішінде қаржыландыру көлемі екі еседен астам ұлғайған. Бірақ бюджет шығынының артуы барлық ғылыми бағдарламалардың нәтижелілігін қамтамасыз ете алмаған.
Әсіресе ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыруға жауапты Ғылым қорының қызметіне қатысты көрсеткіштер назар аудартады.
Аудит деректеріне сәйкес, аяқталған 141 жобаның тек 38-і ғана тұрақты сатылымға қол жеткізген. Ал жалпы құны 22 млрд теңге болатын қалған 103 жоба өндіріс пен өнім өткізу бойынша жоспарланған көрсеткіштерге жете алмаған.
Бұған қоса, коммерцияландыру деңгейі ресми түрде 44 пайыз деп көрсетілгенімен, есепті жылға қатысты салыстырмалы есептеу нәтижесі небәрі 16 пайыз болған.
Бұл деректер ғылыми жобаларды қаржыландыру кезінде олардың нақты экономикалық нәтижесіне жеткілікті көңіл бөлінген бе деген сұрақ туғызады.
«Заң мен тәртіп» қағидатының басты талабы – мемлекет қаржысының қайда, қандай негізде және қандай нәтижемен жұмсалғаны ашық болуы керек. Ғылыми жобаның күткен нәтижеге жетпеуі өздігінен заңбұзушылық болып саналмайды. Алайда бюджет қаражатын бөлу, игеру және оның пайдаланылуын бақылау кезінде заң талаптарының сақталуы міндетті.
Аудит анықтаған тағы бір маңызды мәселе – ғылыми гранттарды бөлу жүйесіндегі ықтимал мүдделер қақтығысы.
Жоғары аудиторлық палатаның мәліметінше, ұлттық ғылыми кеңестердің 225 мүшесінің 84-і жалпы құны 52 млрд теңге болатын 127 жобаның зерттеу топтарына қатысқан. Оның ішінде 27 кеңес мүшесі ғылыми жобалардың жетекшісі болған.
Бұл деректердің өзі заңсыз шешім қабылданғанын дәлелдемейді. Дегенмен гранттарды бөлетін құрылымдардың мүшелері қаржыландырылатын жобаларға қатысқан жағдайда шешім қабылдау рәсімдерінің тәуелсіздігі мен ашықтығы ерекше тексерілуі тиіс.
Өйткені «Заң мен тәртіп» қағидаты тек құқықбұзушылық үшін жауапкершілікке тартуды ғана емес, оның алдын алатын әділ әрі түсінікті жүйе қалыптастыруды да көздейді.
Тексеру барысында қаржыландыру тәртібіне қатысты өзге де кемшіліктер анықталған. Атап айтқанда, бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру аясындағы 79 жобаға шығындарды қажетті деңгейде нақтыламай, 62 млрд теңге бөлінген.
Одан бөлек, орындаушылар жобаның түпкілікті нәтижесі бағаланбай тұрып, оның жалпы құнының 96–98 пайызына дейінгі қаражатты алу мүмкіндігіне ие болған.
Мұндай тәжірибе бюджет қаржысын жұмсауда тәуекелдерді арттырады. Себебі мемлекет қаржының басым бөлігін алдын ала беріп, оның нақты нәтижесін кейін бағалайтын жағдай қалыптасқан.
Ендеше ғылымға бөлінген миллиардтардың тиімді жұмсалуына кім жауап береді?
Бұл сұраққа жауап тек аудиторлық қорытындымен шектелмеуі тиіс.
Жоғары аудиторлық палата тексеру қорытындысы бойынша 36 деректі әкімшілік жауапкершілік мәселесін қарау үшін жолдаған. Тағы үш факт бойынша материалдарды құқық қорғау органдарына беру туралы шешім қабылданған.
Алайда бұл жағдайлар бойынша нақты тұлғалардың кінәсі әзірге анықталды деуге негіз жоқ. Құқықтық баға беру, қылмыстық құқықбұзушылық белгілерінің бар-жоғын анықтау және жауапкершілік мәселесін шешу – құзыретті органдардың міндеті.
Осы тұста Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Заң мен тәртіп» қағидаты ерекше мәнге ие болады. Заң талаптары мемлекеттік қаражатты пайдаланатын барлық мекеме мен лауазымды тұлғаға бірдей қолданылуы керек.
Ғылым саласы да бұл талаптан тыс қалмауға тиіс.
Аудит нәтижелері жарияланған тұста Ғылым және жоғары білім министрлігінде кадрлық өзгеріс болды. 13 қарашада ғылым саласына қатысты мәселелерге де жетекшілік еткен вице-министр Гүлзат Көбенова қызметінен босатылды.
Дегенмен бұл шешімнің Жоғары аудиторлық палата жүргізген тексеріспен байланысты екені ресми түрде расталған жоқ. Сондықтан кадрлық өзгерісті аудиттің тікелей салдары ретінде бағалауға негіз жоқ.
Сонымен бірге тексеру нәтижелері министрлік пен оған қарасты құрылымдардың қаржылық тәртіпті күшейтуі, гранттарды бөлу рәсімдерін жетілдіруі және ғылыми жобалардың нәтижелілігін бағалау тәсілдерін қайта қарауы қажеттігін көрсетеді.
Мемлекет ғылымға қаржы бөлуді арттырып отырған жағдайда қоғамдық бақылау да күшеюі заңды. Әсіресе ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыруға бағытталған жобаларда бөлінген қаражат пен қол жеткізілген нәтижелер арасындағы сәйкестік ашық көрсетілуі қажет.
Бұл ретте ғылыми зерттеулердің бәрінен бірден коммерциялық табыс талап ету дұрыс емес. Іргелі ғылымның нәтижесі ұзақ мерзімде көрінуі мүмкін. Бірақ нақты өнім шығару мен сатылым көрсеткіштеріне қол жеткізуді мақсат еткен жобалар өздеріне бекітілген міндеттер бойынша бағалануы тиіс.
Ең бастысы, «Заң мен тәртіп» қағидаты тек ұран күйінде қалмай, бюджет қаржысын басқарудың нақты тетігіне айналуы қажет.
Жоғары аудиторлық палата анықтаған 51 млрд теңгенің қаржылық заңбұзушылықтары мен 47 млрд теңгенің тиімсіз жоспарлануы және пайдаланылуы – мемлекеттік қаржыны басқару жүйесіне берілген маңызды ескерту. Бұл сомаларды түгелдей ұрланған немесе мемлекетке келтірілген тікелей залал деп бағалауға болмайды. Алайда анықталған кемшіліктердің ауқымы оларды жан-жақты тексеруді және тиісті шаралар қабылдауды талап етеді.
Ендігі негізгі мәселе – аудиттен кейін қандай шешім қабылданатынында.
Заңбұзушылықтарға құқықтық баға беріле ме? Мүдделер қақтығысының алдын алатын нақты механизмдер енгізіле ме? Ғылыми гранттарды бөлу мен олардың нәтижесін бақылау жүйесі өзгере ме?
Осы сұрақтардың жауабы «Заң мен тәртіп» қағидатының ғылым саласында қаншалықты тиімді жүзеге асатынын көрсетеді.
Өйткені ғылымға бөлінген миллиардтар тек есепте игеріліп қана қоймай, елдің ғылыми-технологиялық дамуына қызмет етуі тиіс. Ал олардың заңды әрі тиімді жұмсалуын қамтамасыз ету – мемлекеттің тікелей міндеті.
