23 қаңтар, 2026
Түс көру – адам миындағы ең жұмбақ құбылыстардың бірі. Ғылым бүгінге дейін «түс міндетті түрде мынаны білдіреді» деп бәріне ортақ, бұлжымас ереже ұсына алған жоқ. Бірақ ұйқының сатылары, REM/NREM кезеңдері, түстің қалай есте қалатыны және сыртқы әсердің түске қалай «кірігіп» кететіні жақсы зерттелген.
Алдымен қысқаша: ұйқы әдетте NREM (жеңіл және терең ұйқы) және REM (көздің жылдам қозғалысы байқалатын кезең) сатыларынан тұрады. Бір түнде бұл цикл орта есеппен әр 90 минут сайын қайта қайталанып отырады. Ересектерде REM ұйқысы түннің шамамен 25%-ын алады.
Түсті бәрі бірдей есінде сақтай бермейді
Көп адам «мен мүлде түс көрмеймін» дейді. Іс жүзінде мәселе көбіне түс көрмеуде емес, оны ұмытып қалуда. Адам REM кезінде немесе ұйқының белгілі бір сәтінде оянса, түсін есіне түсіру ықтималдығы жоғары болады. Ал басқа кезеңде оянса, «ештеңе көрмегендей» әсер қалуы мүмкін.
Туа бітті соқыр адамдар да түс көреді
«Туа бітті соқырлар түс көрмейді» деген түсінік жиі айтылады, бірақ зерттеулер бұған қайшы: олар да түс көреді. Айырмашылығы – түсте дыбыс, жанасу, иіс, дәм секілді сезімдік ақпарат көбірек кездеседі. Кей деректерде өте сирек жағдайда «визуалға ұқсас» бейнелер байқалуы мүмкін екені айтылады – мұны мидың икемділігімен (пластикалығымен) түсіндіреді.
Түсте танымайтын адамды қалай көреміз?
Түс ішінде таныс адамды, көшені, бұрын естіген әуенді көріп қалатынымыз бар. Бұл – мидың жадтағы бөлшектерді пайдаланып, жаңа сюжет құрастыра алатынын көрсетеді. Дегенмен «түске тек өмірде көрген адам ғана кіреді» деп кесіп айту дұрыс емес: ми бірнеше адамның келбетін, мінезін «араластырып», мүлде жаңа бейне секілді жасап шығаруы мүмкін.
Неге түсті тез ұмытып қаламыз?
Оянғаннан кейін түс «су сияқты сырғып кетеді». Бұған бірнеше себеп әсер етеді:
– Оянған сәтте түс бірден жазылып немесе біреуге айтылып үлгермесе, тез ұмытылады;
– Ұйқы сатылары кезінде мидың белсенділігі әртүрлі болғандықтан, кей түс жадыға мықтап бекімей қалады;
– Ояну уақыты маңызды: дәл сол сәт қай кезеңге түскеніне қарай еске түсу ықтималдығы да өзгеріп отырады.
Кей адамдардың түсі көмескі реңкте болуы мүмкін
«Барлығы түрлі-түсті түс көреді» деу дәл емес. Кей зерттеулерде түстердің бір бөлігінде қара-ақ немесе көмескі реңк кездесетіні айтылады. Бұл адамның жеке ерекшелігіне, жасына, қабылдауына және естеліктердің сипатына байланысты болуы ықтимал.
Қара-ақ теледидар дәуірі түстің реңкіне әсер етуі мүмкін деген болжам бар
Қызық гипотеза бар: ұзақ жылдар бойы қара-ақ медиамен өскен адамдардың түсінде қара-ақ көріністер көбірек ұшырасуы мүмкін. Бұл – әлі «заң» деңгейінде дәлелденген қағида емес, бірақ медиа тәжірибесі мен түс реңкі арасында байланыс болуы ықтимал деген тұжырым ғылыми талқылауда кездеседі.
Күндіз көп ойланған нәрсе түске «кіріп кетуі» мүмкін
Кейде күндізгі уайым, жоспар, қуаныш немесе стресс түнгі түстің өзегіне айналып кетеді. Мұны «күн қалдығы» (day residue) немесе «жалғастық» (ояу өмір мен түстің байланысы) тұрғысынан түсіндіреді. Әсіресе эмоциясы күшті оқиғалар жиі «қайта оралады».
Түстерде жағымсыз эмоциялар жиірек болуы ықтимал
Зерттеулерде түстерде үрей, мазасыздық, қысылу секілді жағымсыз сезімдер жиі кездесетіні айтылады. Мұны ми қауіп-қатерді «модельдеу», эмоцияны өңдеу, ішкі шиеленісті реттеу сияқты қызметтермен байланыстыратын түсіндірмелер бар.
Неліктен қайталанатын түстер көреміз?
Қайталанатын түстер әр адамда әрқалай. Бірақ көпшілігі «қашу», «кешігу», «бір нәрседен қорқу», «әлсіз күйге түсу» сияқты сюжеттерді жиі айтады. Кей еңбектерде түстердің ортақ тақырыптары болатыны да сөз болады.
Ең айқын түстер қай кезде болады
REM – көздің жылдам қозғалысы байқалатын кезең. Ұйқы циклі шамамен 90 минут сайын ауысып отырады, ал ересектерде REM уақыты түннің 25%-ына жуық. «Кино сияқты анық» түстердің көбі осы кезеңге байланыстырылады.
Сыртқы дыбыс пен иіс түсіңді өзгертеді
Ұйықтап жатқанда сырттан келген дыбыс, иіс, жанасу, температура өзгерісі кейде түстің ішіне кірігіп кетеді. Ғылымда мұны «түс инкорпорациясы» деп атайды. Яғни ми сыртқы сигналды «түс тілінде» өңдеп, сюжетке айналдырып жіберуі мүмкін.
Ерлер мен әйелдердің түсіндегі айырмашылықтар
Кей зерттеулерде ер адамдардың түсінде ер кейіпкерлердің үлесі көбірек, ал әйелдердің түсінде ер/әйел кейіпкерлері теңірек болуы мүмкін деген мәлімет айтылады. Бірақ бұл қатаң ереже емес: адамның әлеуметтік ортасы, күнделікті араласатын адамдары, тәжірибесі сияқты факторлар әсер етуі ықтимал.
Deja vu, кейде түспен байланысып сезіледі
Көп адам «мына жағдайды бұрын көргендеймін» дейтін күйді бастан кешіреді. Кей шолуларда халықтың шамамен 60%-ы өмірінде кемі бір рет deja vu сезінетіні айтылады. Ал кей адамдарда бұл «түсімде көрген сияқтымын» (déjà rêvé) түрінде қабылдануы мүмкін – мұның да зерттелген еңбектері бар.
Жануарлар да түс көреді
Көп жануарда REM-ге ұқсас ұйқы фазалары байқалады. Мысалы, кей тәжірибелерде егеуқұйрықтың күндіз лабиринтте алған тәжірибесіне тән нейрондық белсенділік үлгілері ұйқы кезінде қайта «қайталанатыны» сипатталған. Ғалымдар мұны түске ұқсас қайта бастан кешіру болуы мүмкін деп түсіндіреді.
Түс – бір ғана «жорумен» түсіндірілетін қарапайым құбылыс емес. Ол ұйқы сатыларына, мидың жады мен эмоцияны өңдеуіне, тіпті сыртқы ортадан келген ұсақ сигналдарға дейін тәуелді болуы мүмкін. Сондықтан түс туралы ең сенімді ұстаным – оны абсолютті болжам емес, мидың күрделі жұмысының бір көрінісі ретінде қарау.
