Бүгін, 10:29
Еңбек министрлігі 2027 жылдан бастап 14 түрлі мемлекеттік жәрдемақыны беру тәртібін түпкілікті өзгертпек. Ендігі жерде көмек автоматты түрде емес, "Отбасының цифрлық картасы" арқылы тек мұқтаждарға ғана үлестіріледі. Алайда, қағаз жүзіндегі құрғақ сандарға сүйенетін алгоритм миллиондаған қарызы бар, бірақ ресми табысы жоғары орта тапты тақырға отырғызбай ма? Көпбалалы аналар мен мүгедектігі бар жандар бұл жаңалыққа неге наразы? Батыс елдерінің тәжірибесі не дейді?
Еліміздегі әлеуметтік саясаттың тамырына қан жүгіртпек болған ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің соңғы бастамасы қалың бұқараның қабырғасын қайыстырып, қоғамда үлкен пікірталас толқынын тудырғаны жасырын емес, деп хабарлайды kznews.kz.
«Әділетті Қазақстан» құру жолындағы кезекті қадам ретінде таныстырылған бұл реформа іс жүзінде мемлекеттік қазынаның бүйірін толтыру үшін қарапайым халықтың несібесін қию ма деген заңды күдікті көлденең тартады. Атқамінерлердің айтуынша, республикалық бюджеттен төленетін отыз тоғыз жәрдемақының он төрт түрі ендігі жерде «көзі ашық, көкірегі ояу» алгоритмдердің таразысына тартылып, отбасының нақты мұқтаждық деңгейіне қарай ғана үлестірілмек. Атаулылық қағидаты деген әдемі ұранның тасасында мемлекеттің әлеуметтік жауапкершіліктен қол жуып, жауырды жаба тоқуға көшуі жатқан жоқ па деген сұрақ бүгінде әрбір шаңырақтың көкейінде сайрап тұр. Ресми статистикалық мәліметтерге көз жүгіртсек, еліміздегі ресми кедейлік деңгейі небәрі 5,3 пайызды, яғни 1 миллионнан астам адамды ғана құрайды. Бірақ дәл осы реформаға негіз болып отырған «Отбасының цифрлық картасы» халықаралық әдістемемен есептегенде халықтың 47 пайызы, яғни 9 миллионнан астам азаматтың осал, дағдарысты немесе шұғыл көмекті қажет ететін деңгейде күн кешіп жатқанын әшкерелеп берді. Осындай қиын-қыстау жағдайда халықтың әл-ауқатын бес санатқа бөліп, «А» мен «В» тобына жатқандарды ауқаттылардың қатарына қоса салатын жүйенің ертеңгі күні «бармақ басты, көз қыстыға» салынбай, әділ төрелік ете алады дегенге сену қиын.
Бұл жердегі басты мәселе — «Отбасының цифрлық картасы» атты жасанды интеллект алгоритмінің қалай жұмыс істейтіндігінде жатыр. Ол отызға жуық мемлекеттік органның базасынан мәлімет жинап, отбасы мүшелерінің атына тіркелген жылжымайтын мүлікті, автокөлікті, мал басын және ресми банктегі ақша айналымын автоматты түрде есептеп шығарады. Осы баллдық жүйенің қорытындысы бойынша отбасылар бес санатқа жіктеледі: «А» санаты — ешқандай қиындығы жоқ, өте ауқаттылар, «В» санаты — әл-ауқаты толық жеткілікті отбасылар, ал «С», «D» және «Е» санаттары — орташа, төмен және өте мұқтаж жандар. 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап толық күшіне енетін жаңа ереже дәл осы «А» және «В» санатына іліккен азаматтардың жәрдемақысын кесуді немесе мүлдем бермеуді көздейді. Бірақ бұл алгоритмнің ең үлкен соқыр тұсы — ол қағаз жүзіндегі құрғақ сандарға ғана сүйенеді. Үйінде ескі бұзылып тұрған қос дөңгелегі немесе қорасында бір-екі малы бар отбасыны шіріген бай санап, бала туғанда берілетін біржолғы көмектен немесе көпбалалы аналардың тиын-тебенінен айыру — халықтың шынайы мұң-мұқтажына құлақ аспаудың айқын көрінісі. Әсіресе, көлеңкелі экономиканың көрігі қызып, миллиондаған азаматтар ресми тіркеусіз, нәпақасын айлықтан айлыққа әрең жеткізіп жүргенде, тек ресми базаға қарап шешім қабылдайтын компьютерлік жүйенің «соқыр тауыққа бәрі бір» дегендей қате шешім қабылдамасына ешкім кепілдік бере алмайды. Бұл реформаның ең қиые тұсы — ресми табысы жоғары көрінгенімен, тапқан-таянғанының жартысынан астамын банктің несиесіне беріп, белшесінен қарызға батқан отбасылардың жағдайы мүлдем ескерусіз қалған. Елімізде 8,5 миллионнан астам азаматтың иығында несие жүгі барын және оның миллионнан астамы төлемін кешіктіріп отырғанын ескерсек, «табысы жоғары» деп танылған «В» санатындағы отбасының іс жүзінде тақырға отырып, баласына сүт таба алмай отырған жағдайын алгоритм ешқашан түсінбейді.
Дәл осы себепті де еліміздегі көпбалалы аналар мен мүгедектігі бар жандар бұл жаңалыққа наразылық білдіріп, ашу-ызаға булығып отыр. Олардың ашулануына толық негіз бар, өйткені бала туу мен көпбалалылыққа берілетін көмек — бұл мұқтаждықтың белгісі емес, бұл мемлекеттің демографиялық өсімді қолдауға бағытталған міндеті және мотивациясы болуға тиіс еді. Көпбалалы аналар «біз бала туып, мемлекеттің демографиясын өсіргеніміз үшін кінәліміз бе, неге біздің балаларымыздың несібесін мұқтаждық елегінен өткізеді?» деп сауалды төтесінен қоюда. Сол сияқты, І топтағы мүгедектігі бар адамды немесе мүгедек баланы күтушілердің онсыз да тартқан тауқыметі аз болғандай, енді олардың төлемін де осы елеуіштен өткіземіз деу — тасбауырлықтың шегі екені даусыз. Егер мүгедек баласы бар отбасының әкесі екі жұмыста қатар істеп, отбасын асырау үшін жанұшырып ақша тапса, алгоритм оларды автоматты түрде «В» санатына лақтырып, күтуші жәрдемақысынан айыруы мүмкін. Бұл — өз тағдырымен өзі жалғыз қалған, тағдырдың тәлкегіне түскен жандарды қолдаудың орнына, оларды еңбек еткені үшін жазалаумен тең сорақылық.
Батыс елдерінің, мәселен, Швеция мен Германияның әлеуметтік үлгісіне қарасақ, оларда бала тууға байланысты немесе көпбалалы отбасыларға берілетін көмек — ата-ананың табысына, үйі мен көлігіне қарамастан, «әмбебап құқық» ретінде барлық азаматқа тең үлестіріледі. Бұл мемлекеттер бала капиталды дамыту мен болашақ ұрпаққа салынған стратегиялық инвестиция деп есептейді. Ал бұл реформа моделі Малайзияның, Сингапурдың немесе реформалары сәтсіздікке ұшыраған Ұлыбританияның қатаң үнемдеу жүйесіне көбірек ұқсайды. Себебі оларда көмек тек нақты мақсатты топтарға ғана бөлініп, соңында жүздеген мың мұқтаж жандардың кедейлік батпағына одан сайын батуына әкеп соқтырған. Біздегі үзік-үзік, жүйесіз әлеуметтік саясат орта таптың бел омыртқасын осылайша үзіп тастап, әлеуметтік теңсіздікті одан сайын ушықтыра түсетіні бесенеден белгілі. 2026 жылдың күзінде құлақтандыру басталып, 2027 жылдан бастап толық күшіне енетін бұл жаңалық халықтың төзімін тауысып, шыдамын сынауда. Сондықтан билік басындағылар «кесілген бас қайтып келмейді» деген тоқмейілсуден арылып, бұл реформаның шикі тұстарын халық мүддесіне сай қайта қарауы тиіс.
