Жылдар бойы қазақстандық шенеуніктердің жұмыс бөлмесіндегі басты бас ауруы — халықтың шынайы мұң-мұқтажы емес, жоғарыдан келетін рейтингтік көрсеткіштердің үтір-нүктесін түгендеу болып келгені жасырын емес. Осы уақытқа дейін атқарушы биліктің пәрменін өлшеп келген 16 жылдық ескі жүйенің күлін көкке ұшырған Президенттің жаңа Жарлығы мемлекеттік аппараттың тамырына қан жүгіртуді көздейді, деп хабарлайды kznews.kz.
Сарапшылардың пікірінше, бұрынғы жүйеде министрліктер мен әкімдіктердің ішкі құжат айналымының 70%-дан астамы тек осы рейтингтік көрсеткіштерді толтыру мен оны қорғауға жұмсалған. Бұл орасан зор мемлекеттік ресурстың, яғни салық төлеушілер қаржысының желге ұшқанын айғақтайды. Жаңа ережелерге сәйкес бұл бюрократиялық тұзақ үзіліп, бағалау құзыреті Жоғары аудиторлық палатаның бақылауындағы жаңа индекстік жүйеге көшіп отыр. Бұл реформа мемлекеттік қызметкерлердің назарын статистикалық көрсеткіштерді жасанды түрде өсіруден халықтың нақты өмір сүру сапасын жақсартуға бұруға бағытталған.
Бұл қадамды біржақты мақтау немесе даттау әлі ерте, өйткені кез келген реформа секілді оның да «екі жүзі бар қылыш» екенін ұмытпаған жөн, сондықтан бұл мәселені тереңірек, екіжақты қарастырған абзал. Бір жағынан қарасақ, шенеуніктерді «рейтинг қуу» дертінен айыру олардың назарын халықтың нақты арыз-шағымдарына, мәселен, жылу маусымының сапасына немесе жол жөндеу жұмыстарына бұруға тиіс. Себебі бұған дейін әкімдер өз аймағындағы кемшіліктерді жоғарыға көрсетпеу үшін статистиканы бұрмалап, сүттен ақ, судан таза болып көрінуге тырысатын. Ендігі кезекте Жоғары аудиторлық палата енгізіп жатқан индекстік бақылау бұл жалған цифрлардың көбігін басып, бюджет қаржысының әрбір тиынының қайтарымын нақты нәтижемен байланыстырмақ. Бұл республикалық бюджеттің тиімсіз жұмсалуын кем дегенде 20-30%-ға азайтуға мүмкіндік береді деген болжам бар. Алайда, екінші жағынан, қатаң рейтингтік қыспақтың алынып тасталуы кейбір жеңінен сипап, белбеуін шешкен салғырт шенеуніктердің жауапкершілігін мүлдем босаңсытып жібермей ме деген де орынды күдік бар. Өйткені халықаралық сарапшылар ескерткендей, нақты жазалау және марапаттау механизмі бұлдырап кетсе, атқарушы билік бетімен кеткен қайықтай бақылаусыз қалуы мүмкін.
Әлемдік тәжірибеге көз жүгіртсек, бұл мәселеде «велосипед ойлап табудың» қажеті шамалы, себебі дамыған елдер мемлекеттік қызметкерлердің пәрменін әлдеқашан трансформациялаған. Мысалы, Сингапур үкіметі министрлер мен топ-менеджерлердің тиімділігін Key Performance Indicators жүйесі арқылы ғана емес, елдің экономикалық өсімі мен халықтың өмір сүру сапасының тікелей индексімен байланыстырады. Егер белгіленген макроэкономикалық мақсаттар орындалмаса, шенеуніктердің жылдық бонустары 40%-ға дейін қысқарады немесе олар бірден қызметінен кетеді. Ал Ұлыбританияда министрліктердің жұмысын қағаз жүзіндегі есеппен емес, халыққа көрсетілетін қызметтің жылдамдығы мен сапасы бойынша тәуелсіз әлеуметтік сауалнамалар арқылы ғана бағалайды. Бұл оларда мемлекеттік бағдарламалардың бюджеттік тиімділігін 85%-дан асыруға мүмкіндік берді. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанның жаңа жүйесі де осы озық үлгілерге ұқсап баққанымен, біздің елдегі белгілі сарапшылардың айтуынша, жергілікті менталитет пен «жабулы қазан жабулы күйінде қалсын» деген ескі шенеуніктік психология бұл реформаның тамыр жаюына тұсау болуы ғажап емес. Жаңа индекстік жүйенің тиімділігі шенеуніктердің өзін-өзі бағалауында емес, тәуелсіз институттар мен азаматтық қоғамның пікірі қаншалықты ескерілетініне және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтуға қаншалықты ықпал ететініне тікелей байланысты болады.
Қорыта айтқанда, ескі жүйенің келмеске кетуі — уақыт талабынан туындаған, өткенге салауат айтқызатын қадам. Бірақ жаңа жүйенің жемісті болуы оның қағазда қалай жазылғанында емес, іс жүзінде қалай орындалатынында. Басқарушылық саланың отандық сарапшылары алға тартқандай, атқарушы биліктің халық алдындағы есептілігін арттыру тек қана рейтингтік кестелерді жоюмен шектелмей, әрбір әкім мен министрдің басымен жауап беретін дербес жауапкершілік институтын қалыптастыруды талап етеді. Егер Жоғары аудиторлық палатаның жаңа индекстері шынайы мониторинг құралына айнала алса, Қазақстан мемлекеттік басқаруда көзбояушылық кезеңін артқа тастап, нәтижеге бағытталған жаңа дәуірге қадам басады. Ал егер бұл да кезекті формализм болып шықса, онда баяғы тазша баланың күйін кешіп, тек бақылаушы органның атын өзгерткеннен басқа ештеңе ұтпайтынымыз анық.