Маңғыстау облысында Әскери-теңіз күштерінің оқу-жаттығуы кезінде 19 әскери қызметшіні теңізге алып кетті. Соңғы ресми дерек бойынша, 12 әскери қызметші қаза тапты, үшеуі құтқарылды, тағы екі әскери қызметшіні іздеу жалғасып жатыр, деп хабарлайды kznews.kz.
Қаза тапқандардың басым бөлігі – өте жас жігіттер. Жарияланған деректерге қарағанда, олардың арасында 2005-2007 жылдары туған сарбаздар бар. Ең жасы небәрі 19 жаста.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың өкімімен 25 қыркүйек Қазақстанда жалпыұлттық аза тұту күні болып жарияланды.
Бірақ аза тұтумен бірге қоғам мардымды жауап күтіп отыр.
Бұл трагедияны тек «ауа райы күрт нашарлады» деген бір сөйлеммен түсіндіру жеткілікті ме?
Қорғаныс министрлігінің алғашқы ресми мәліметінде оқу-жауынгерлік міндетті орындау кезінде ауа райы күрт нашарлап, жел күшейгені, соның салдарынан әскери қызметшілерді теңізге алып кеткені айтылды.
Алайда, осы жерде бірнеше маңызды сұрақ туындайды.
Әскери оқу-жаттығуды жоспарлау кезінде метеорологиялық болжам қалай есепке алынды? Қауіпті ауа райы жағдайында жаттығуды тоқтатудың нақты шегі қандай? Әскери қызметшілер қандай құтқару құралдарымен қамтамасыз етілді? Төтенше жағдай болғаннан кейін құтқару операциясы қаншалықты жылдам басталды? Ең бастысы, теңіздегі қауіп күшейген сәтте оқу-жауынгерлік тапсырманы жалғастыру туралы шешімді кім қабылдады?
Бұл сұрақтар, әсіресе Қазгидромет мәліметтерінің аясында маңызды. Ашық деректерде Маңғыстау облысында екінші күн қатарынан жел екпіні секундына 15-20 метрге жеткені көрсетілген. «Хазар қорғаны-2026» оқу-жаттығуына 500-ден астам әскери қызметші, әскери кемелердің экипаждары, жағалау бөлімшелері, ҰҚК Шекара қызметінің жағалау күзеті және Әуе қорғанысы күштері қатысқан.
Демек, сөз шағын бөлімшенің тосын жағдайда қалуы туралы емес. Бұл алдын ала жоспарланған ірі әскери оқу-жаттығу болған.
Премьер-министрдің орынбасары Қанат Бозымбаевтың төрағалығымен Үкіметтік комиссия құрылды. Оның құрамына қорғаныс министрі, Маңғыстау облысының әкімі, бірнеше министрліктің басшылығы, Бас әскери прокурор және Шекара қызметінің өкілдері кірді.
Қанат Бозымбаев жауапты адамдардың әрекетіне құқықтық баға берілетінін мәлімдеді.
«Тергеу барынша мұқият, жан-жақты әрі қысқа мерзімде жүргізіледі. Қайғылы оқиғаға себеп болған әрбір лауазымды тұлға заң алдында ең қатаң түрде жауап береді», – деді ол.
Вице-премьер мемлекет қаза тапқан әскери қызметшілердің отбасыларына материалдық және өзге де қажетті көмек көрсететінін, тергеу мен көмек шараларын жеке бақылауында ұстайтынын айтты.
Қылмыстық іс те қозғалды. Ішкі істер министрінің орынбасары Санжар Әділовтің мәліметінше, тергеу Қылмыстық кодекстің 453-бабының 2-бөлігі – «Ауыр зардаптарға әкеп соққан қызметке салғырт қарау» және 465-бабы – «Кеме жүргізу қағидаларын бұзу» бойынша жүргізіліп жатыр.
Бұл – маңызды жайт. Өйткені тергеудің осы баптар бойынша жүруі оқиғаның себептері тек табиғи құбылыспен шектелмей, лауазымды адамдардың әрекеті немесе әрекетсіздігі мен кеме жүргізу тәртібі де тексеріліп жатқанын көрсетеді. Бірақ олардың нақты кінәсі бар-жоғын тергеу мен сот қана анықтайды.
11 жыл бұрын не болды?
Бүгінгі трагедияның ең ауыр тұстарының бірі – Каспийде осыған өте ұқсас жағдайдың бұрын да болғаны.
2015 жылғы 18 қыркүйекте Ақтаудағы «Орталық-2015» оқу-жаттығуы кезінде теңіз десантын түсіру эпизоды орындалған. Теңізге алты БТР-80 мен 52 әскери қызметші шыққан. Жағадан шамамен 150 метр жерде қатты жел соғып, биік толқын көтеріліп, төрт бронетранспортер суға батқан. Төрт мерзімді әскери қызметші қаза тапты.
Кейін жүргізілген тексеруде қауіпсіздік ережелері мен алгоритмдердің сақталмауы, жеке құрам дайындығының жеткіліксіздігі және бақылаудың әлсіздігі негізгі себептердің қатарында аталған. Алты әскери қызметші сот алдына барды.
Сондықтан 2026 жылғы трагедияға қатысты ең өткір сұрақ дәл осы жерде туындайды. 2015 жылғы төрт сарбаздың өлімінен кейін армия қандай жүйелі қорытынды шығарды?
Егер сол кезде теңіздегі оқу-жаттығулардың қауіпсіздік алгоритмдері қайта қаралса, бүгін олар қалай орындалды? Егер жаңа талаптар енгізілсе, олардың сақталуын кім бақылаған? Ал егер талаптар орындалған болса, 19 әскери қызметшінің бір мезетте теңізге кетуіне қандай жағдай әкелді?
Бұл сұрақтарға жауап беру кінәліні тезірек тауып, мәселені жабу үшін емес, мұндай трагедияның тағы қайталанбауы үшін қажет.
Әскери қызметтің табиғатында қауіп бар. Әскер бейбіт жағдайда да соғыс жағдайына барынша жақын ортада дайындалуы керек. Сондықтан оқу-жаттығуларды мүлде қауіпсіз ету мүмкін емес деген уәж айтылуы мүмкін.
Бірақ кәсіби армиядағы тәуекел мен басқарылмайтын қауіп – екі бөлек ұғым.
Оқу-жаттығудың мақсаты – сарбазды қауіпке дайындау. Оның өмірін алдын ала бағалауға болатын тәуекелге негізсіз тігу емес.
Әсіресе, мерзімді әскери қызметке шақырылған жас сарбазға мемлекет ерекше жауапкершілік алады. Ата-ана баласын әскерге тапсырғанда оның мемлекет қорғауында болатынына сенеді. Сондықтан әскери бөлімдегі әрбір өлім тек бір отбасының трагедиясы емес, армиядағы қауіпсіздік жүйесіне деген қоғамдық сенім мәселесіне айналады.
Қазір асығыс қорытынды жасауға болмайды. Оқиғаның нақты хронологиясы, командирлер қабылдаған шешімдер, ауа райы болжамының қашан алынғаны, құтқару жабдықтарының жағдайы, әскери қызметшілердің дайындығы және қауіпсіздік талаптарының орындалуы тергеу барысында анықталуға тиіс.
Бірақ бір нәрсе қазірдің өзінде анық, Қазақстан мұндай сұрақтарды алғаш рет қойып отырған жоқ. 2015 жылы Каспий төрт сарбаздың өмірін алды. Арада 11 жыл өткенде тағы 12 әскери қызметші қаза тапты.
Сондықтан бұл жолғы комиссияның қорытындысы тек «кім кінәлі?» деген сұраққа жауап берумен шектелмеуі керек. Қоғамға «неге бұрынғы трагедиядан кейін құрылған қауіпсіздік жүйесі жаңа трагедияның алдын ала алмады?» деген сұрақтың да жауабы қажет.
Өйткені он екі адамның өлімі – статистика емес.
Бұл он екі отбасының орны толмас қазасы.