Қазақстанның автокөлік нарығы соңғы уақытта «бармақ тістетер» деңгейдегі қымбатшылық пен қызу пікірталастардың ошағына айналып, ел ішінде «аузы күйген үрлеп ішедінің» керін келтіріп отырғаны жасырын емес. Осы тұста Өнеркәсіп және құрылыс министрінің Үкімет мінберінен жасаған мәлімдемесі, яғни отандық темір тұлпарлардың бағасы соңғы айларда 11%-ға жуық төмендеп, жыл соңына қарай түрлі жеңілдіктер мен акциялардың арқасында бағаның мұзы жібиді деген сөзі халықтың құлағына майдай жақса да, көкейдегі күдік пен үмітті қатар оятты, деп хабарлайды kznews.kz.
Бірақ «айта-айта Алтайды» демекші, қарапайым бұқара үшін автосалондағы бағалар әлі де арман болып қалуда. Өйткені халықтың сатып алу қабілеті мен нарықтағы ұсыныс қос ішектей бір арнаға тоғыса алмай тұр. Отандық автоөндірістің алыптары саналатын кәсіпорындар жылдан-жылға өндіріс көлемін еселеп, егер 2025 жылы 171 мың көлік шығарса, 2026 жылы бұл көрсеткішті 191 мыңға жеткізуді көздеп, білек сыбана іске кіріскенімен, бұл сандардың тасасында үлкен экономикалық текетірес жатыр. Бір жағынан, Алматыдағы жаңа мультибрендтік зауыт пен басқа да өндірістік қуаттардың іске қосылуы бәсекелестікті арттырып, брендтерді бағаны 7%-дан 15%-ға дейін түсіруге мәжбүр етсе, екінші жағынан, осы өсімнің негізгі қозғаушы күші мен қорғаныш қалқаны болып отырған утилизациялық алым төңірегіндегі айтыс-тартыс әлі бәсеңдемей тұр. Утильсбор саясатын қолдаушылар бұл қадамды отандық өнеркәсіптің уызға жарыған жас балапан секілді аяқтан тұрып кетуіне, мыңдаған жұмыс орындарының ашылуына және ел ішіндегі инвестицияның сыртқа ағып кетпеуіне септігін тигізетін жалғыз қалқан деп санайды. Десе де, «таяқтың екі ұшы бар» екенін ұмытпаған жөн, өйткені қоғамдық белсенділер мен қарапайым тұтынушылар тарапы бұл алымды сырттан келетін сапалы көліктердің жолын бөгеп, нарықты қолдан монополияландыратын, соның салдарынан халықты көне-тозған темір-терсекке таңатын тұсау деп бағалайды.
Осы орайда, 2026 жылы қолданыстағы 4 325 теңгелік АЕК деңгейінде ең көп таралған 1-ден 2 литрге дейінгі қозғалтқышы бар қарапайым көліктер үшін утильсбор көлемі 757 мың теңгені құраса, бұл сома сырттан келетін импортты айтарлықтай қымбаттатып, нарықтағы баға саясатын тікелей бұрмалайтыны анық. Осы текетіресті халықаралық тәжірибемен сабақтастыратын болсақ, көршілес Ресей Федерациясы өз нарығын қорғау үшін утильсбор мөлшерлемесін тіпті еселеп жіберді, бұл өз кезегінде ЕАЭО аясындағы сауда балансын бұзып, Қазақстан арқылы көлік тасымалдаудың қауіпті әрі шығынды болуына әкеп соқты. Өзбекстан нарығы да ұзақ жылдар бойы өз автоөндірісін қатаң протекционистік баж салығымен қорғап келгенімен, соңғы уақытта бұл саясаттың ішкі нарықта сапаның төмендеуіне және бағаның негізсіз өсуіне әкелетінін түсініп, нарықты ішінара либерализациялауға бет бұра бастады. Ал біздің елдегі жағдайға үңілсек, жаңа көліктердің ресми түрде арзандағаны туралы есептер құлаққа кіргенімен, көңілге қонбайды. Себебі қайталама нарықтағы, яғни ескі көліктердің бағасы әлі де қол жетімді болмай тұр және халықтың дені жаңа көлікті қолма-қол ақшаға емес, қыруар пайызы бар автонесиелерге белшесінен батып, жанын шүберекке түйіп жүріп алуға мәжбүр.
Сондықтан Үкіметтің «баға арзандайды» деген оптимистік мәлімдемесі нарықтық сұраныс пен ұсыныстың шынайы теңгерімінен емес, көбіне жыл соңындағы дилерлердің қоймаларды тазарту науқаны мен отандық зауыттардың мемлекеттік қолдаудың арқасында жасап отырған уақытша дем беруі іспетті. Қорыта айтқанда, Қазақстанның автокөлік нарығы қазір екі оттың ортасында тұр: бір жағынан ұлттық индустрияны дамытып, «өз күнімізді өзіміз көру» стратегиясы тұрса, екінші жағынан қарапайым халықтың қалтасына ауырлық түсірмей, қолжетімді әрі қауіпсіз көлікпен қамтамасыз ету міндеті мойынға жүктелген. Ал бұл түйткілдің түйінін тек үстірт жеңілдіктермен емес, терең құрылымдық және салықтық реформалармен ғана шешуге болады.