Ел экономикасының күретамыры саналатын ірі ұлттық компаниялардың басына қара бұлт үйіріліп, «Самұрық-Қазына» әл-ауқат қоры мен «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясының басшылығына қатысты басталған шулы тергеулер бүкіл қоғамды дүр сілкіндірді. 2026 жылдың 11–12 қарашасында Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл қызметі таратқан суыт хабар билік дәліздеріндегі «қол сұғылмайтын тұлғалар» дәуірінің келмеске кеткенін тағы бір мәрте айғақтап берді, деп хабарлайды kznews.kz.
Осы оқиғалардың ізі суымай жатып, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Конституцияны менсінбеуді халықты кемсітуге теңеп, «Заң мен Тәртіп» қағидаты аясында ешкімді «өзіміздікі» немесе «бөтен» деп бөлмей, қатаң жазалау туралы жасаған өткір мәлімдемесі көптің көкейіндегі түйткілді дөп басты.
Алайда мәселенің түп-тамырына тереңірек үңілсек, бұл оқиға жекелеген тұлғалардың нәпсісін тыя алмауынан ғана емес, жылдар бойы қалыптасқан жүйелі кемшіліктердің салдарынан туындап отырғанын аңғару қиын емес. Ресми статистиканың суық цифрларына көз жүгіртсек, соңғы үш жылдың ішінде елімізде 3 168 сыбайлас жемқорлық қылмысы тіркеліп, соның ішінде биылғы жылдың алғашқы он айында ғана 751 дерек анықталған екен. Осы анықталған қылмыстардың едәуір бөлігін, дәлірек айтсақ, биылғы 205 фактіні дәл осы квазимемлекеттік сектор мен өзге де құрылымдардың қызметкерлері жасағаны көңілге қаяу түсіреді. Әрине, Бас прокуратура тарапынан заңсыз иемденілген 1,3 триллион теңгеден астам активтердің елге қайтарылып, оның есебінен 466 әлеуметтік нысанның бой көтеруі көңілге медеу боларлық оң қадам екені даусыз. Десе де, қайтарылған қаражатқа салынған мектептер мен жолдардың сапасына қатысты Президенттің өзі күмән келтіріп, тексеру қажеттігін ашық айтуы бақылау тетіктерінің әлі де болса ақсап тұрғанын көрсетеді.
Мәселеге екі жақты, объективті көзқараспен қарайтын болсақ, бір тараптан құқық қорғау органдарының ең жоғары лауазымды топ-менеджерлерді құрықтауы биліктің саяси ерік-жігерінің бар екенін және тазарту науқанының шынайы басталғанын дәлелдейді. Бұл қадам халықтың билік институттарына деген өшкен сенімін қайта жағып, заң алдында бәрінің тең екенін іс жүзінде көрсетуге бағытталған батыл шешім ретінде бағалануда. Екінші жағынан, сарапшылар мен қарапайым халық арасында «бұл жағдай мемлекеттің инвестициялық тартымдылығына және халықаралық серіктестер алдындағы беделіне сызат түсірмей ме?» деген орынды алаңдаушылық та жоқ емес. Себебі «Самұрық-Қазына» қоры — еліміздің стратегиялық активтерін уысында ұстап отырған, алып шетелдік инвесторлармен және халықаралық қаржы институттарымен тікелей жұмыс істейтін басты құрылым. Қор басшылығының жемқорлық дауына ілігуі сыртқы нарықтағы несие берушілер мен серіктестердің күмәнін туғызуы әбден мүмкін еді. Осы тәуекелді ескерген Мемлекет басшысы жемқорлықпен күрес керісінше инвесторлардың сенімін арттырып, ұлттық компаниялардың ашық әрі тиімді жұмыс істеуіне жол ашатынын баса айтып, Үкімет пен бақылаушы органдарға 24 қарашаға дейін нақты ұсыныстар әзірлеуді жүктеді.
Осы тұста «біздің квазимемлекеттік сектор неге жемқорлықтың ошағына айналып кетті және оны ауыздықтаудың жолы қандай?» деген заңды сұрақ туындайды. Жылдар бойы «Самұрық-Қазына» мен оның еншілес компаниялары «мемлекет ішіндегі мемлекетке» айналып, мемлекеттік сатып алулар мен бюджет қаржысын игеруде өз алдына бөлек ережелермен өмір сүріп келді. Көзбояушылыққа толы есептер, туыстық-тамырлық байланыстарға негізделген кадрлық тағайындаулар және еншілес кәсіпорындардың шамадан тыс көбеюі қаржы ағындарын бақылауды қиындатып жіберді. Бұл жүйедегі бармақ басты, көз қысты әрекеттердің салдарын қарапайым халық теміржол билеттерінің тапшылығы мен қымбатшылығынан, логистикалық тасымалдың кешеуілдеуінен және коммуналдық тарифтердің өсуінен күнделікті сезініп отыр. Егер ұлттық компаниялардың ішкі сатып алу жүйесі толықтай цифрландырылып, әрбір тиынның жұмсалуы қоғамдық бақылауға ашық болмаса, басшыларды ауыстырғанмен, жүйенің табиғаты өзгермейтіні анық.
Әлемдік тәжірибеге көз салсақ, ұлттық әл-ауқат қорлары мен мемлекеттік компанияларды тиімді әрі таза басқарудың озық үлгілері баршылық. Мәселен, Сингапурдың әйгілі «Temasek Holdings» қоры мемлекеттік активтерді басқаруда коммерциялық тиімділік пен қатаң корпоративтік басқару қағидаттарын ұштастыра білді. Онда мемлекеттік шенеуніктер компанияның күнделікті операциялық ісіне араласпайды, ал директорлар кеңесі тәуелсіз әрі халықаралық деңгейдегі кәсіби мамандардан жасақталып, кез келген күмәнді келісімшартқа тосқауыл қоятын темірдей тәртіп орнатылған. Сол секілді Норвегияның Мемлекеттік зейнетақы қоры да әлемдегі ең ашық қаржы институты ретінде танылып, өзінің әрбір инвестициялық шешімі мен қаржылық есебін кез келген азамат көре алатындай етіп жариялап отырады. Бұл елдерде жемқорлыққа қарсы күрес қылмыс жасалғаннан кейін қолға кісен салумен емес, қылмыс жасауға ешқандай мүмкіндік бермейтін институционалды сүзгілер арқылы жүзеге асады.
Қорыта айтқанда, еліміздегі квазимемлекеттік секторды сауықтыру — кезек күттірмейтін мемлекеттік маңызы бар міндет. Биліктің бұл түйткілді бүркемелемей, ашық айтып, ең жоғары деңгейдегі лауазымды тұлғаларды жауапкершілікке тартуы көңілге үміт ұялатады. Алайда «Заң мен Тәртіп» қағидаты уақытша науқаншылдықтың шеңберінде қалып қоймай, күнделікті өмір салтына айналуы тиіс. Ол үшін ұлттық компаниялардың құрылымын оңтайландырып, сатып алу рәсімдерін толықтай ашық алаңға шығару, тәуелсіз аудит пен қоғамдық бақылаудың рөлін күшейту және мемлекет мүлкіне қол сұққан кез келген тұлғаға жазаның бұлтартпастығын қамтамасыз ету қажет. Халық қазынасы — біреудің қалтасын қампайтатын олжа емес, елдің ертеңіне қызмет ететін ортақ игілік екенін әрбір басшы терең түйсінетін уақыт келді.