Франция астанасы Париждің қақ ортасында лаулаған жалын мен көкке көтерілген қою түтін бүгін де Еуропаның саяси сахнасындағы басты мәселе мен жүйелі дағдарыстың айқын көрінісіне айналды. Бұл жолғы халықтың жаппай көшеге шығуы жай ғана кездейсоқ наразылық емес, жылдар бойы қордаланған, шешімі табылмаған әлеуметтік-экономикалық түйткілдердің жарылған іріңі іспетті, деп хабарлайды kznews.kz.
Мәселенің ең сорақысы сол, «таяқтың екі ұшы бар» дегендей, құқық қорғау органының резеңке оқтар мен дыбыстық гранаталарды аяусыз қолдануы салдарынан 14 жасар баланың жақ сүйегі сынып, 15 жастағы бозбаланың бір қолынан айырылуы қоғамның ашуын өршітіп, билік пен бұқара арасындағы алшақтықты одан сайын тереңдете түсті.
Бұл тек қана бір білім реформасына наразылық емес, бұл — қымбатшылықтың қыспағына түскен, баспана іздеп сабылған, «ертеңгі күніме не болады?» деп алаңдаған бұқараның ыза-кегінің сыртқа лап етіп шығуы. Таяу Шығыс пен Украинадағы текетірестердің салдарынан Еуропада дизель отыны 40%-ға, ал бензин бағасы 25%-ға шарықтап, азық-түлік инфляциясы 25%-дан асып кеткенде, халықтың онсыз да жұқарған жүйкесі сыр бере бастаған еді. Оның үстіне, биылғы рекордтық аптап ыстық кезінде мектеп сыныптарындағы температураның 40°C-қа дейін көтерілуі жастардың экологиялық дағдарыс пен жүйесіздікті өз көзімен көріп, төзімінің таусылуына соңғы тамшы болды. Лимож қаласындағы 1883 жылы іргесі қаланған тарихи ратушаның өртке оранып, сағат мұнарасының құлауы, Марсельдегі Франция Республикасының символы — Марианна бюстінің тас-талқан болып жермен-жексен етілуі, тіпті әлемдік мәдениеттің інжу-маржаны — Лувр мұражайының кіреберістерінің бұғатталуы бұл толқынның бақылаудан мүлдем шығып кеткенін көрсетеді.
Әділет министрлігі тұтқындалғандардың 86%-ы кәмелетке толмаған жасөспірімдер екенін айтып, дабыл қағуда. Президент Эммануэль Макрон «бұл жабайылықты ақтауға ешқандай уәж де, сылтау да жоқ» деп кесіп айтқанымен, халық өкілдері мен белсенділер «мүліктің бүлінуі — мемлекет тарапынан жасалып жатқан жүйелі зорлық-зомбылыққа халықтың қайтарған қатал жауабы» деп есептейді. Осылайша, екі жақ та бір-бірін айыптап, өз дегенінен қайтпай тұрған қос қошқардың кейпін танытуда.
Егер тарих тегершігін артқа айналдырып, халықаралық тәжірибеге көз жүгіртсек, бұл жағдай тән қасірет емес екенін көреміз. Мәселен, ХХ ғасырдың екінші жартысындағы 1968 жылғы мамыр оқиғаларында Париждегі студенттер көтерілісі бүкіл ел экономикасын салдандырып, Шарль де Голль үкіметінің құлауына әкеле жаздаған еді. Ал латын Америкасындағы Чилиде 2019 жылы метро бағасының сәл ғана қымбаттауынан басталған студенттік ереуілдер соңында жүздеген адамның өмірін қиып, елдің жаңа Конституциясын қабылдауға мәжбүр етті. Сол сияқты АҚШ тарихындағы 1970 жылғы Кент университетіндегі студенттерді ату оқиғасы биліктің өз жастарына оқ атуы қаншалықты ауыр салдарға әкелетінін дәлелдеген қанды сабақ болып қала бермек. Бүгінгі таңда да бұл дерт індеттей тарап, Албанияда люкс құрылыс жобаларына және жемқорлыққа қарсы шыққан жастарға резеңке оқ атылып жатса, Португалия мен Испанияда баспана дағдарысынан туындаған ондаған мың адамның шеруі Еуропаның іргесін сөгіп тұр. Лиссабонда халық көшеге шатыр тігіп тастаса, Мадрид қараша айына жаппай жалпыұлттық ереуіл жариялап, дайындалып жатыр.
«Ауруын жасырған өледі» демекші, бұл тығырықтан шығудың жалғыз жолы — коменданттық сағат енгізіп, халықты күшпен басып-жаншу емес. Мемлекет басшылары алдымен жастардың үніне құлақ асып, білім беру жүйесін қаржыландыруды шұғыл қайта қарауы тиіс. Елдегі 1 500-ден астам кәсіпкерлік нысаны бүлініп, жүздеген миллион еуро шығын келген соң ғана ресми Париж мектептердегі кадр тапшылығын жоюға 3 000 жаңа мұғалім бөлуге және университет жарналарын өсірмеуге уәде бере бастады. Десе де, Ішкі істер министрі Лоран Нуньестің отставкаға кету туралы өтініші мен Елисей сарайының қалбалақтаған әрекеттері бұл реформалардың жүйелі емес, жалаң қорқыныштан туғанын аңғартады. Әсіресе, 2027 жылдың көктемінде өтетін президенттік сайлаудың көлеңкесі жағдайды одан сайын ушықтырып тұр. Марин Ле Пен бастаған оңшыл оппозиция бұл дағдарысты қазіргі үкіметті тақтан тайдырудың таптырмас құралы ретінде пайдалануға барын салуда. Саяси амбициялар мен бұқараның ашу-ызасы тоғысқан бұл майданда құқық қорғау органдарының қандықол қару-жарақтарды қолдануына шектеу қойылып, полицияның озбырлығына қатысты тергеулер ашық әрі әділ жүргізілуі лазым. Тек екіжақты конструктивті диалог пен сайлау алдындағы ұпай жинаудан ада әлеуметтік реформалар ғана бүгінгі таңда оқ пен оттың ортасында қалған Францияны және күллі Еуропаны бейбітшілік бесігіне қайта бөлей алады. Әйтпесе шектен шыққан күштік шешімдердің зардабы бүкіл бір буынның тағдырын тәлкекке салып, демократияның басты тірегі — халық сенімін мәңгілікке күл-парша етпек.
Франциядағы мұғалім тапшылығы мен әлеуметтік теңсіздіктен туындаған жаппай наразылықтар жаһандық дағдарысқа ұласып, халықаралық деңгейдегі осындай тарихи толқулар мен шешім жолдарын айқын көрсетіп отыр. Мәселені шешу үшін күш қолдануды тоқтатып, білім саласын қаржыландыруды арттыру және ашық диалог орнату қажет.