Бүгін, 21:05
Соңғы күндері ел ішінде өршіп кеткен жанармай дауы — тек бекеттердегі отынның сапасы емес, бүкіл саланы бақылау жүйесінің сыр бергенін айқын аңғартты. Жағдай ушығып, қоғамдық резонанс туғанда ғана қимылдаған Энергетика министрлігінің бұл әрекеті тұтынушылар арасында заңды сұрақтар туғызып отыр, деп хабарлайды kznews.kz.
Қазақстанда АИ-95 пен АИ-98 бензинінің сапасына қатысты шағым бір күнде пайда болған жоқ. Соңғы күндері әлеуметтік желіде жүргізушілер жанармай құйғаннан кейін көлігінің жүрісі өзгергенін, қозғалтқыштағы «Check Engine» белгісі жанғанын, машина оталмай қалғанын, форсунка мен сүзгіні тазалауға мәжбүр болғанын жарыса жазып жатыр. Кейбір көлік иелері жөндеуге қомақты қаражат кеткенін айтады. Әзірге әлеуметтік желідегі әрбір жағдайдың нақты себебі бензин екені зертханалық сараптамамен дәлелденген жоқ. Мұны бөле-жара айту маңызды. Бірақ бір мезетте әр өңірден ұқсас шағымдардың көбеюі мәселені жай ғана жүргізушілердің субъективті пікірі деп ысырып қоюға мүмкіндік бермейді.
Бұл даудың өзегі тек «бензин сапалы ма, сапасыз ба?» деген сұрақпен шектелмейді. Негізгі мәселе – жанармай өндірілген сәттен бастап жүргізушінің багына құйылғанға дейін оның сапасы қалай бақыланады, сол бақылау тетігі ақауды неге ертерек байқамады және Энергетика министрлігі жағдай ушығып, әлеуметтік желіде жаппай талқыланғаннан кейін ғана неге арнайы тексеруге кірісті деген сауалда. Өйткені жанармай нарығындағы тұрақтылық тек бензиннің жеткілікті көлемімен өлшенбейді. Тұтынушы үшін оның сапасы мен қауіпсіздігі де сондай маңызды.
25 тамызда Үкіметтегі брифингте Энергетика министрі Ерлан Ақкенженов АИ-95 және АИ-98 бензиніне қатысты шағымдарға жауап берді. Министр бұл мәселенің әлеуметтік желіде өткір көтеріліп жатқанын мойындады. Оның айтуынша, бір күн бұрын вице-министр Қайырхан Тұтқышбаев Техникалық реттеу және метрология комитетінің өкілімен бірге Павлодарға жіберілген. Мамандар Павлодар мұнай-химия зауытынан сынама алып, бензин өндіру технологиясында талап бұзылған-бұзылмағанын анықтауға тиіс.
Ақкенженовтің сөзінен мәселенің нақты қай жерде туындағаны әзірге белгісіз екені аңғарылады. Жанармай құю бекеттері күдікті мұнай өңдеу зауытына бағыттаса, зауыт тарапы мәселе бензинді сату немесе сақтау кезеңінде пайда болуы мүмкін екенін алға тартады. Министр «бәрін анықтап, жақын арада нүктесін қоямыз» деді. Яғни қазір ресми түрде кінәлі тарап та, сапасыз деп танылған нақты партия да жоқ. Бұл – тексеру аяқталмай тұрып қандай да бір компанияны немесе өндіріс орнын айыптауға болмайтынын білдіреді.
Алайда министрдің келесі мәлімдемесі керісінше жаңа сұрақтар туғызды. Ерлан Ақкенженов жүргізушілерге 10–12 күн шыдау керегін айтып, Атырау мұнай өңдеу зауытынан бензиннің жаңа партиясы келе жатқанын жеткізді. Оның сөзінше, жаңа партия келген соң «тиісті сапа» қысқа мерзімде қамтамасыз етіледі. Дәл осы тұс жағдайды түсіндіруден гөрі күрделендіріп жіберді. Егер қазіргі бензиннің талапқа сай емес екені әлі анықталмаса, «тиісті сапаны» жаңа партиямен қамтамасыз ету туралы сөз нені білдіреді? Ал егер қазіргі партияның сапасына күмән жеткілікті болса, сол отынды тұтынушыларға пайдалана беруге бола ма?
Қазіргі дауда ең әлсіз көрініп тұрған тұс – ақпараттың жетіспеуі. Жүргізушілер әлеуметтік желідегі жазбаларға сүйенеді, жанармай бекеттері өз нұсқасын айтады, зауыт өз уәжін келтіреді, ал министрлік тексеру жүріп жатқанын хабарлайды. Нәтижесінде қарапайым тұтынушы кімге сенерін білмей отыр. Осындай жағдайда ведомство ақпараттық вакуумды жедел толтыруға тиіс еді. Себебі жанармай сапасы – тек нарықтағы тауардың мәселесі емес, күн сайын миллиондаған адамның көлігіне тікелей қатысты мәселе.
Мұнай өнімдері жөніндегі сарапшы Ақмарал Абдулла мәселені әлдеқайда кеңірек қарастырады. Оның айтуынша, жанармай сапасын бақылау жеткілікті деңгейде жүйелі жүргізілмейді. Сарапшы қазіргі тексеру тәртібінде бақылаудың сиректігі мен алдын ала ескерту тәжірибесі шынайы жағдайды толық көрсетуге кедергі болуы мүмкін екенін айтады. Оның пікірінше, бензиннің сапасын бір реттік тексерумен емес, тұрақты бақылаумен бағалау қажет.
Ақмарал Абдулла тағы бір маңызды жайтқа назар аударды: бензин мұнай өңдеу зауытынан талапқа сай күйде шыққанымен, тұтынушыға жеткенше сапасы өзгеруі мүмкін. Жанармай автоцистернаға құйылады, тасымалданады, мұнай базасында сақталады, басқа партиялармен араласуы мүмкін, одан кейін ғана жанармай құю бекетіне жеткізіледі. Сарапшы осы тізбектің әр кезеңінде тәуекел бар екенін айтады. Демек, мәселені тек Павлодардағы зауыттың аумағынан іздеу жеткіліксіз болуы мүмкін.
Мұнай-газ саласының сарапшысы, Energy Monitor қоғамдық қорының директоры Нұрлан Жұмағұлов та жанармай сапасына қатысты мәселені тек зауытпен байланыстыру дұрыс емес екенін бұған дейін айтқан. Ол қазақстандық мұнай өңдеу зауыттары жаңғыртылғаннан кейін жоғары экологиялық санаттағы отын өндіру мақсаты қойылғанын, соған қарамастан жоғары октанды бензиннің сапасы мен қолданылатын технологияларға қатысты сұрақтар сақталып отырғанын атап өткен. Сарапшының пікірінше, талап бұзылуы бензин өндіріс орнынан шыққаннан кейінгі кезеңде де болуы мүмкін.
Жүргізушілердің шағымы да бір сипатта емес. Бірі көлік оталмай қалғанын айтса, екіншісі қозғалтқыштың тартуы нашарлағанын, үшіншісі бақылау тақтасындағы ескерту шамы жанғанын жазады. Кейбір жүргізушілер форсунка мен сүзгіні тазалағанын айтады. Астанадағы жүргізушілермен сөйлескен журналистер де жанармайға қатысты күмән бар екенін тіркеген. Сонымен бірге бензин құйып жүргенімен ешқандай ақауға тап болмаған көлік иелері де бар. Осы себепті барлық техникалық ақауды бірден бензиннен көру кәсіби тұрғыдан дұрыс емес.
Министрліктің жұмысын бағалағанда бір маңызды айырманы ескеру қажет. Елде бензиннің жеткілікті болуы – бір көрсеткіш, ал сол бензиннің сапасына кепілдік беру – басқа мәселе. Энергетика саласындағы ресми есептерде көбіне өндіріс көлемі, қор, жөнелту және тапшылық қаупі айтылады. Мұның бәрі қажет. Бірақ жүргізуші үшін резервуарларда қанша мың тонна бензин тұрғанынан бұрын, өзінің багына құйылған бір литр отынның талапқа сай болуы маңызды.
Тағы бір маңызды жайт – мәселенің уақыт жағынан қалай өрбігені. Әлеуметтік желідегі шағымдар көбейеді. Жүргізушілер сервистерге барады, бір-біріне қандай АЗС-дан жанармай құймау керегін айтып кеңес береді, бензинді өздері өлшей бастайды. Осыдан кейін ғана министрлік тексеру басталғанын хабарлайды. Мұндай ретпен қарағанда ведомство мәселені алдын ала анықтаушы емес, қоғамдық резонансқа жауап беруші тарап ретінде көрінеді. Министрлікке ең күрделі сұрақ та осы жерден қойылады: бақылау жүйесі әлеуметтік желіден бұрын неге белгі бермеді?
Оның үстіне министрдің «10–12 күн шыдау керек» деген сөзі мәселені басқарудың тәсілі ретінде сәтсіз естілді. Тұтынушы сапасына күмән туған өнім үшін ақша төлеп отырғанда, одан шыдауды сұрау жеткіліксіз. Адамға осы аралықта қандай жанармай қауіпсіз, қай партия тексеріліп жатыр, күмәнді отын сатылымнан алына ма, көлігіне зиян келсе кімге жүгінеді деген нақты ақпарат қажет. Мұндай жағдайда уақыт сұрағаннан гөрі әрекет жоспарын көрсету сенімдірек болар еді.
Бұл дауда жауапкершілікті бірден бір тарапқа артуға асықпау керек. Павлодар мұнай-химия зауыты тексеріліп жатыр, бірақ тексеру қорытындысы әлі шыққан жоқ. Жанармай құю бекеттерінің де кінәсі дәлелденген жоқ. Әлеуметтік желідегі шағымдар маңызды белгі болғанымен, олар зертханалық хаттаманың орнына жүрмейді. Дәл осы себепті Энергетика министрлігінің рөлі ерекше: ведомство түрлі болжамның арасынан тексерілген деректі бөліп, қоғамға нақты қорытынды ұсынуға тиіс.
Осы екі сарапшының пікірінен ортақ қорытынды шығады: жанармай сапасын зауыт қақпасынан ғана бақылау жеткіліксіз. Бензиннің бүкіл жолы көрінуі керек. Ал бұл тізбекті үйлестіруде Энергетика министрлігі сырттай бақылаушы емес, мәселені шешуге мүдделі негізгі салалық ведомство ретінде әрекет етуі тиіс. Министрлік «АЗС зауытты, зауыт АЗС-ны кінәлайды» деген жағдайды жай сипаттап қана қоймай, осы екі тараптың арасындағы нақты жауапкершілік шекарасын дерекпен көрсетуі қажет.
