Бүгін, 16:52
Қос қанаттай сыбайласқан Орталық Азия елдеріндегі заң үстемдігі мен адам құқығы мәселесі бүгінде екі елдің ғана емес, күллі аймақтың тағдыршешті таразысына айналып отырғаны жасырын емес.
Ат төбеліндей ғана топтың емес, бүкіл бір қоғамның қабырғасын қайыстырған Қырғызстан Парламентіндегі (Жогорку Кенеш) кәмелетке толмағандарға қатысты жыныстық қылмыстар бойынша «тараптардың татуласуы» мен жазаны жеңілдетуді көздейтін пробациялық бастаманың қылаң беруі, сөз жоқ, бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарған қоғам белсенділерінің ғана емес, іргелес отырған Қазақстан жұртшылығының да шамына тиді.
Араздасқанды татуластыруды ізгілік деп білетін ата дәстүрдің атын жамылып, бесіктен белі шықпаған шараналардың құқығын аяқасты етуге бағытталған мұндай заңнамалық сергелдеңдер Алатаудың баурайында ғана емес, Сарыарқаның төрінде де үлкен толқыныс тудырғаны заңды құбылыс. Осы оқиғаны негізге ала отырып, біздің еліміздегі қалыптасқан ахуалдың тамырын басып, заңның қаталдығы мен жұмсақтығын сараптар болсақ, Қазақстандағы соңғы реформалардың айшықты із қалдырғанын көреміз.
Іргедегі көршіміз қылмыскерлерге «кешірім мен татуласудың» есігін сығалатып, қоғамның қатты сынына ұшырап жатқан шақта, Қазақстан заңнамалық тұрғыдан атты өрге үйірді деуге толық негіз бар. Мәселен, Мәжіліс пен Сенат сүзгісінен өтіп, мемлекет басшысының қолымен бекітіліп, 2024 жылдың ортасында күшіне енген әйелдердің құқықтары мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету туралы заң талаптары еліміздегі жазаның сипатын біржола қатайтты. Бүгінгі таңда елімізде кәмелетке толмағандарға қатысты сексуалдық сипаттағы қылмыс жасаған кез келген қаныпезерге бұрынғыдай мерзімді жаза емес, тек және тек өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы кесіледі.
Осы орайда, ҚР Бала құқықтары жөніндегі уәкілі Динара Зәкиеваның ресми мәлімдемелеріне сүйенсек, бұл заң күшіне енген сәттен бері қысқа мерзім ішінде елімізде 25-тен астам адам педофилия үшін өмір бойына темір торға тоғытылды. Дәл осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанның құқықтық позициясы Өзбекстанмен үнпарақ келіп, Орталық Азиядағы ең ымырасыз шешімдердің қатарынан табылып отыр. Ал Қырғызстан мен Тәжікстанда белгілі бір жағдайларда әлі де 12-ден 15 жылға дейінгі мерзімдік жазалардың сақталуы немесе пробациялық тетіктердің талқылануы біздің заңның олармен салыстырғанда көш ілгері әрі анағұрлым қатал екенін айғақтайды.
Алайда, таяқтың екі ұшы болатыны секілді, бұл мәселенің де екінші қырына үңілмей, біржақты байлам жасау ақиқаттың ауылын алыстата түспек. Соқырға таяқ ұстатқандай айқын статистикалық мәліметтерге көз жүгіртсек, заңның қағаздағы қаталдығы қылмыстың түп-тамырымен жойылып кетуіне толық кепіл бола алмай отырғанын аңғарамыз. Мысалы, елімізде жыл сайын кәмелетке толмағандардың жыныстық қол сұғылмаушылығына қарсы 900-ге жуық қылмыс тіркеледі. Оның үстіне, құқық қорғау орындарының ресми деректері бойынша заң қатайтылғаннан кейін отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қатысты қылмыстық істердің саны бірнеше есеге өскен. Бұл — бір жағынан жасырын қылмыстардың беті ашылып, тіркеу сапасының артқанын көрсетсе, екінші жағынан қоғамның ішкі дертінің әлі де асқынып тұрғанынан хабар береді. Қоғам белсенділері мен кейбір заңгерлердің пікірінше, заңның тым қатал болуы қылмыскерлердің өз ісін одан сайын жасыруына, тіпті куәгерлер мен құрбандардың көзін жоюға итермелеуі мүмкін деген де қауіп айтылады. Дегенмен, мемлекет тарапынан танытылып отырған саяси жігер мен бұлжымас қаталдық — қылмыспен күрестегі ең басты қару және айыптылардың құтылып кетпеуінің кепілі ретінде бағалануда.
Басқа елдердің тәжірибесіне ат басын бұрып, әлемдік үлгілермен безбендеп көрсек, бұл дертті тек қана түрме мерзімін ұзартумен емдеу мүмкін еместігіне көз жеткіземіз. Скандинавия елдері (Швеция, Норвегия) мен Батыс Еуропа мемлекеттерінде жазаның ұзақтығына ғана емес, ең алдымен бала кезден бастап зорлық-зомбылыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруға, ерте анықтау мен психологиялық оңалту жүйесіне басымдық беріледі. Оларда қылмыстың алдын алу тетіктері сүттің бетіндегі қаймақтай көрініп тұрады, ал біздегі жүйе көбіне оқиға орын алып, іс піскеннен кейін ғана әрекет етуге бейім. АҚШ-тың кейбір штаттары мен Оңтүстік Корея сияқты елдерде қолданылатын химиялық кастрация және электронды білезіктер арқылы өмір бойы бақылауда ұстау тәжірибесі біздің елімізде де ішінара енгізілгенімен, оның іс жүзіндегі тиімділігі әлі де болса толыққанды нәтиже бере қойған жоқ. Осы тұрғыдан алғанда, біздің ел тек қатал жазалау форматын таңдап, халықаралық озық тәжірибенің алдын алу мен ерте оңалту секілді маңызды құрамдас бөліктерін ақсатып алып отырғандай әсер қалдырады.
Қорыта айтқанда, Қырғызстандағы резонанс тудырған заңнамалық регресс бізге де үлкен сабақ, әрі өз бағытымыздың дұрыстығын тексеретін компас болуы тиіс. Қазақстанның бұл мәселедегі заңы әлсіз емес, керісінше, көршілерімен салыстырғанда анағұрлым қатал әрі ымырасыз. Алайда, заңның баптары қаншалықты сесті болғанымен, оның мүлтіксіз орындалуы мен қоғамдық сананың трансформациясы қатар жүрмесе, қылмыстың тамырына балта шабу қиынның қиыны болып қалмақ. Тек екі жақты тең ұстап, жазаның қаталдығын құқықтық сауаттылықпен және әлеуметтік қолдаумен ұштастырғанда ғана біз ұрпақ қауіпсіздігін толық қамтамасыз ете аламыз.
